Эстәлеккә күсергә

Тбилиси

Мегавики проектынан
Тбилиси
груз. თბილისი
Флаг[d]
Категория для людей, похороненных здесь Категория:Похороненные в Тбилиси[d]
Вид в ночное время
Подробная карта
Глава исполнительной власти Кахабер Каладзе[d]
Официальное название груз. თბილისი
Площадь
  • 720
Карта местонахождения
Изображение
Часовой пояс UTC+4:00
Изображение печати/эмблемы
Город-побратим Саарбрюккен[d][1][2], Нант[d][1], Любляна[1], Инсбрук[3][1], Палермо[4][1], Бристоль[d][1], Бильбао[1], Киев[5][1], Астана[1], Истанбул[1][6], Ереван[7], Атланта[1], Вильнюс[8][9], Кишинёв[1][10], Ҡаһирә[1], Доһа[1], Тәһран[1], Минск[1], София[1], Бухарест[1], Краков[1][11], Анкара[1], Афина[1], Львов[12][1], Одесса[13][1], Люблин, Мәскәү, Лагос, Варшава[1], Рига[1], Прага[1], Линкольн[d][1], Харьков[1], Иерусалим[1], Будапешт[1], Баҡы[1][14] һәм Санкт-Петербург
Официальный сайт tbilisi.gov.ge (груз.)
Местный телефонный код (32)
Вид с воздуха
Является административным центром Грузия, Грузино-Имеретинская губерния[d], Картли-Кахетинское царство[d], Рейхскомиссариат Кавказ[d], Тифлис губернаһы[d], Тифлис өйәҙе[d], Грузия Совет Социалистик Республикаһы, Закавказская демократическая федеративная республика[d], Кавказ аръяғы Социалистик Федератив Совет Республикаһы, Социалистическая Советская Республика Грузия[d], Тбилисский эмират[d], Иберия, Грузия батшалығы, Картлийское царство[d], Грузия[d], Военный совет (Грузия)[d], Грузия Демократик Республикаһы[d] һәм Q3591823?
Почтовый индекс 0100–0199
Численность населения
  • ▲1 202 731 кеше (2021)
Административно делится на Глдани[d], Дидубе (район)[d], Ваке[d], Исани[d], Q37808741?, Мтацминда[d], Надзаладеви[d], Сабурталинский административный район[d], Самгори[d] һәм Q25540500?
Административно-территориальная единица Грузия[15]
Государство
Официальный язык Грузин теле
Дата возникновения тирәһе 455 йылдың
Зимнее изображение
Первое письменное упоминание IV быуат
Категория фильмов, снятых в этом месте Category:Films shot in Tbilisi[d]
Этнохороним Tbilissienne[16], Tbilissien[16], Tbilisano, тбілісец, тбіліска һәм тбілісцы
Коллаж
Континент Европа
Видеофайл
Карта
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиа файлдары

Тбили́си (груз. თბილისი tʰ'biliˌsi Tbilisi.ogg (мәғл.)[17][18] — «йылы сығанаҡ», урыҫса «тёплый источник») — Грузияның баш ҡалаһы[19]. Кура йылғаһы буйында урынлашҡан һәм 1,5 миллионға яҡын халҡы менән илдең иң ҙур ҡалаһы һанала. Уға V быуатта нигеҙ һалынған. Европа менән Азия сигендә урынлашыуы арҡаһында Тбилиси күп тапҡыр Кавказдағы төрлө көстәрҙең үҙ-ара бәхәсенә сәбәпсе була. Ҡаланың күп ҡырлы һәм бай тарихы уның архитектураһында сағылыш тапҡан: Руставели һәм Давид Агмашенебели проспекттарынан башлап, Нарикала районындағы иртә урта быуаттар осоронан һаҡланып ҡалған тар урамдарға хәтлем — барыһы ла үҙенсәлекле күренеште тәшкил итә.

Тбилиси — дәүләт әһәмиәтендәге ҡала, Грузияның административ-территориаль бүленешенә ярашлы, илдәге крайҙарға тиңләштерелгән Тбилиси муниципалитетын тәшкил итә. Майҙаны 726 км²[20], халҡы &&&&&&&&01113000.&&&&&01 113 000 кеше (2016 йыл)[21].

Атамаһы

«Тбилиси» атамаһы тәүге тапҡыр IV быуатта телгә алына; уның килеп сығыуын ҡалала булған йылы көкөртлө сығанҡтар менән бәйләйҙәр (грузинса ტფილისი, [Тпилиси]; тбили — «йылы»); урыҫ телендә 1936 йылға тиклем грек әҙәбиәте аша үҙләштерелгән Тифли́с һүҙе ҡулланыла[22]. 1936 йылдың 20 авгусынан рәсми нигеҙҙә атама милли яңғырашҡа яҡыныраҡ булған Тбилиси формаһында алына[22].

Символика

Ҡаланың символдары: асҡыс, флаг, герб һәм мисәт.

Флаг

Тбилиси флагы тура мөйөшлө формала, дүрт төҫтән тора: аҡ фонда асыҡ күк, алтын һәм ҡара-ҡыҙыл төҫтәге элементтар урынлашҡан: киң асыҡ күк һәм сағыштырмаса нәҙек алтынса һыҙаттар бер-береһенә перпендикуляр булып киҫешә. Нәҡ ошо киҫешеү нөктәһендә ҡара-ҡыҙыл фонда ҡала гербының график һүрәтләнеше, ә уны түңәрәкләп алтын төҫтәге ете мөйөшлө ете йондоҙ урынлаштырылған. Һыҙаттарҙың ошолай киҫелеше символик әһәмиәткә эйә.

Герб

Ҡала гербы яҙыулы түңәрәк формалағы композициянан ғибәрәт: баш «тан» хәрефенең ҡарсыға менән фазан формаһында график һүрәтләнеше һәм хәрефтәрҙең бер-бер артлы урынлашыуы баш ҡала тураһындағы легенданың асылын сағылдыра. Гербтың өҫкө ярым түңәрәге буйлап ете мөйөшлө ете йондаҙ урынлашҡан. Төп һүрәт мәңгелек һәм көс символы булған имән ботағы менән уратып алынған, уның нигеҙен «Тбилиси» тигән яҙыулы әүернә рәүешле һүрәт (крестообразное изображение) тәшкил итә. Гербтың үҙәк булмышы һыу темаһына бағышланған[23].

Мисәт

Тбилиси ҡалаһының мисәте уҙған быуаттың 80-се йылдары аҙағында эшләнә, ә 2005 йылдың 5 июнендә рәсми раҫла-на[24]. Ҡала гербының һәм мисәтенең авторы — Эмир Бурджанадзе.

Билдәле шәхестәре

Физик-географик характеристика

Тбилиси ботаника баҡсаһындағы шарлауыҡ

Ҡаланың географик урыны

Тбилиси, Ҡура йылғаһы үҙәнендә һәм уны өс яҡтан уратҡан тауҙар биттәрендә 30 саҡрымға тиерлек тар һыҙат булып һуҙылып, Тбилиси соҡоронда урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 380—770 метр. Ҡаланың тирә-яғында 6-, 7- һәм 8-баллы ер тетрәүҙәр булырлыҡ участкалар бар. Көнсығыштан, көньяҡтан һәм өлөшләтә көнбайыштан Тбилиси Гардабан районы, төньяҡтан һәм ҡалған көнбайыш яҡтан — с Мцхет районы менән сиктәш[25].

Климат

Ҡала климаты уртаса континенталь: оҙайлы эҫе йәй, ҡыҫҡа йылы яҙ һәм йомшаҡ, бер үк ваҡытта ҡоро ҡыш.

  • Уртаса йыллыҡ температура: +13,3 °C
  • Елдең уртаса йыллыҡ тиҙлеге: 1,5 м/с
  • Һауаның уртаса йыллыҡ дымлығы: 67 %
  • Температураның экстремаль (һуңғы сиктәге — иң түбән һәм иң юғары) күрһәткестәре: минимум −24,4° (21 ғинуар 1883 йыл); максимум +42,0° (17 июль 1882 йыл)
Ҡала климаты
Күрһәткес Ғин Фев Мар Апр Май Июн Июл Авг Сен Окт Ноя Дек Йыл
Абсолют максимум, °C 19,5 22,4 28,7 34,4 35,1 40,2 42,0 40,6 37,9 33,3 27,2 22,8 42,0
Уртаса максимум, °C 6,6 7,7 12,6 18,9 23,1 28,1 31,2 30,9 26,4 19,8 12,8 8,4 18,9
Уртаса температура, °C 2,3 3,1 7,2 12,7 17,2 21,7 24,9 24,7 20,2 14,2 7,9 3,7 13,3
Уртаса минимум, °C −0,8 0,0 3,2 8,4 12,4 16,5 19,8 19,5 15,4 10,4 4,9 1,3 9,3
Абсолют минимум, °C −24,4 −14,8 −12,8 −3,8 1,0 6,3 9,3 8,9 0,8 −6,4 −7,1 −20,5 −24,4
Яуым-төшөм нормаһы, мм 18,9 25,8 30,3 50,5 77,6 76 44,9 47,5 35,6 37,5 29,9 21 495,5
Сығанаҡ: Погода и климат (температура), Всемирная метеорологическая организация (ВМО), Гонконг обсерваторияһы (яуым-төшөм нормаһы)

Шулай уҡ ҡарағыҙ

Туғанлашҡан ҡалалар

Ҡалалар дуҫлығын иҫкә төшөрөп торған юл күрһәткесе (Саарбрюккен, Германия)

Тбилиси менән туғанлашҡан ҡалалар:

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 1,13 1,14 1,15 1,16 1,17 1,18 1,19 1,20 1,21 1,22 1,23 1,24 1,25 1,26 1,27 1,28 1,29 1,30 https://tbilisi.gov.ge/img/original/2018/6/12/tbilisiinfigures.pdf
  2. ↑ https://www.saarbruecken.de/rathaus/saarbrueckens_staedtepartnerschaften/partnerstadt_tbilissi_georgien
  3. ↑ https://www.innsbruck.gv.at/page.cfm?vpath=buergerinnen--politik/innsbruck-international/innsbrucks-partnerstaedte#tbilisi
  4. ↑ https://www.comune.palermo.it/js/server/uploads/_20032019122906.pdf
  5. ↑ https://old.kyivcity.gov.ua/files/2018/2/15/Mista-pobratymy.pdf
  6. ↑ https://www.ibb.istanbul/icerik/kardes-sehirler
  7. ↑ https://www.yerevan.am/en/partner/sister-cities/
  8. ↑ http://www.ivilnius.lt/pazink/apie-vilniu/miestai-partneriai
  9. ↑ http://tbilisi.gov.ge/img/original/2018/6/12/tbilisiinfigures.pdf
  10. ↑ http://www.chisinau.md/pageview.php?l=ro&idc=1071&t=/Orasul/Descriere-orae/Tbilisi-Georgia&
  11. ↑ https://www.krakow.pl/otwarty_na_swiat/2531,miasto,37,0,otwarty_na_swiat.html
  12. ↑ https://www.lvivrada.gov.ua/informacia/mista-partnery
  13. ↑ https://omr.gov.ua/ua/international/goroda-partneri/tbilisi-gruziya/
  14. ↑ http://baku-ih.gov.az/az/page/26.html
  15. ↑ 15,0 15,1 GEOnet Names Server — 2018.
  16. ↑ 16,0 16,1 http://cnig.gouv.fr/wp-content/uploads/2020/02/CNT-PVM_r%C3%A9vis%C3%A9_2020-01-27-1.pdf
  17. ↑ Pronúncia de Tbilisi: Como pronunciar Tbilisi em Georgiano, Tcheco, Italiano, Polonês, Inglês
  18. ↑ Tbilisi — Capital City of Georgia (Part One) — YouTube
  19. ↑ Столица Грузии
  20. ↑ თბილისი > გეოგრაფია და ბუნება 2016 йылдың 15 октябрь көнөндә архивланған. (груз.)
  21. ↑ йәки &&&&&&&&01108717.&&&&&01 108 717 кеше (2014 йылғы иҫәп алыу), шул иҫәптән ҡаланың үҙендә йәшәүселәр &&&&&&&&01062282.&&&&&01 062 282 кеше (2014 йыл), ҡала тибындағы дүрт ҡасабала — &&&&&&&&&&016015.&&&&&016 015 кеше (2014 йыл), 22 ауыл тораҡ пунктында — &&&&&&&&&&030420.&&&&&030 420 кеше (2014 йыл) теркәлгән
  22. ↑ 22,0 22,1 Поспелов Е. М. Географические названия мира: Топонимический словарь, М., «Русские словари», 1998, с. 412 — ISBN 5-89216-029-7
  23. ↑ Герб столицы — отображение легенды о столице 2013 йылдың 27 март көнөндә архивланған. // Муниципальный портал Тбилиси
  24. ↑ Tbilisi City Seal 2007 йылдың 28 сентябрь көнөндә архивланған.
  25. ↑ Месторасположение 2013 йылдың 27 март көнөндә архивланған. Муниципальный портал Тбилиси
  26. ↑ 26,00 26,01 26,02 26,03 26,04 26,05 26,06 26,07 26,08 26,09 26,10 26,11 Города-побратимы 2012 йылдың 9 апрель көнөндә архивланған.
  27. ↑ Oraşe înfrăţite // Официальный сайт Кишинёва
  28. ↑ Города-побратимы Томск и Тбилиси против войны. Российско-Грузинский аналитический сайт. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 29 ноябрь 2011. Архивировано 3 февраль 2012 года. 2012 йылдың 28 ғинуар көнөндә архивланған.
  29. ↑ Тбилиси и Доха стали городами-побратимами 2014 йылдың 23 май көнөндә архивланған.

Топографик карталар

  • Лист карты K-38-78 Тбилиси. Масштаб: 1 : 100 000. Состояние местности на 1982 год. Издание 1983 г.
  • Лист карты K-38-90 Марнеули. Масштаб: 1 : 100 000. Состояние местности на 1982 год. Издание 1983 г.

Һылтанмалар

«https://ba.megawiki.ru/w/index.php?title=Тбилиси&oldid=80566» битенән алынған