Эстәлеккә күсергә

Воркута

Мегавики проектынан
Ҡала
Воркута
нен. Варкута коми Вӧркута
Флаг Герб
Флаг Герб
67°30′ с. ш. 64°02′ в. д.GЯO
Ил Рәсәй Федерацияһы Рәсәй Федерацияһы
Федерация субъекты Коми Республикаһы
Муниципаль округ Воркута
Башлыҡ Шапошников Ярослав Анатольевич
Тарихы һәм географияһы
Нигеҙләнгән 1936 йыл
Элекке исеме Рудник
Ҡала  1943 йыл 26 ноябрь
Майҙаны 29,73 км²
Диңгеҙ кимәленән бейеклеге 180 м
Сәғәт бүлкәте UTC+3
Халҡы
Халҡы
  • ▲56 985 кеше (2021)[2]
Тығыҙлығы 1916,75 кеше/км²
Милли составы урыҫтар, татарҙар, коми
Катойконим воркутяне, воркутянин, воркутянка; воркутинцы, воркутинец[1]
Һанлы идентификаторҙар
Телефон коды +7 82151
Почта индексы 169900
Код ОКАТО 87 410
Код ОКТМО 87 510 000 001
Номер в ГКГН 0168043
воркута.рф
Воркута (Рәсәй)
Точка
Воркута
Мәскәү
Воркута (Коми Республикаһы)
Точка
<div class="ts-ПозКарта-метка" style=" 
 left:Аңлатма хатаһы: Көтөлмәгән < операторы%;
top:Аңлатма хатаһы: Көтөлмәгән < операторы%">
Воркута
Такого района нет в справочнике Воркута (муниципаль округ)|Воркута
Точка
Воркута
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиа файлдары

Воркута́[3] (нен. Варкута, коми Вӧркута) — Рәсәй Федерацияһы Коми Республикаһындағы ҡала. Воркута муниципаль округының административ үҙәге.

Воркута халыҡ һаны буйынса Төньяҡ поляр түңәрәктә дүртенсе урында тора, Европаның иң көнсығыш ҡалаһы.

Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 2015 йылдың 16 апрелендәге 668-р һанлы «Моноҡалалар исемлеген раҫлау тураһында»ғы Указына ярашлы Воркута ҡала округы муниципалитеты «Рәсәй Федерацияһының социаль-иҡтисади хәле насарайыу хәүефе булған монопрофилле муниципаль берәмектәр (моноҡалалар)» категорияһына индерелә[4].

Рәсәй Федерацияһы Президентының 2021 йылдың 10 сентябрендәге Указы менән ҡалаға «Хеҙмәт батырлығы ҡалаһы» исеме бирелә[5].

Этимологияһы

Ҡала исеме Воркута йылғаһынан алынған, ул ненец теленән «айыуҙар менән тулы» (нен. варк «айыу») тип тәржемә ителә[6][7].). Урыҫ телендә Варкутатан Воркутаға үҙгәреүе ике сәбәп менән аңлатыла. Беренсе сиратта, сит телдәге атаманы ҡабул иткәндә, урыҫтар «а»-ны «о»ға аканье (гиперкоррекция) арҡаһында үҙгәртергә мөмкин. Шулай уҡ ҡала атамаһының рус теленә коми теле Вӧркута топонимы аша күсеүе ихтималлығы ла бар, ӧ хәрефе менән билдәләнгән өндәр рус телендә «о», «ы» и «э» хәрефтәрендә бирелә[8].

Тарихы

Печорала «утлы таш» барлығы күптән билдәле була. Был ерҙәрҙә күмер тапҡан тәүге ғалимдар — Т. С. Борноволоков (1809 йыл), А. Деньгин (1828 йыл), А. А. Кейзерлинг (1843 йыл), Э. К. Гофман (1847 й.) һ. б. XIX быуатта уҡ (1867 йыл) төньяҡ байлығын файҙаланырға теләгән беренсе эшҡыуар — урыҫ сәнәғәтсеһе М. К. Сидоров, әммә ул ваҡытта быға аҡса булмай.

1920 йылда Төньяҡ фәнни-промысла экспедицияһы ойошторола[9], уға Печора йылғаһы бассейнын геологик өйрәнеү бурысы йөкмәтелә. 1924 йылда А. А. Чернов: «Шулай итеп, хәҙерге ваҡытта, СССР-ҙың Европа өлөшөнөң төньяҡ-көнсығышында ҙур күмер бассейнының контурҙары барлыҡҡа килә башланы», — тип яҙа.

Воркута йылғаһын ҡарау өсөн отряд булдырыла, уның етәксеһе Г. А. Чернов була. 1930 йылдың июнендә, Воркута йылғаһы буйлап үрләп, Георгий Александрович йылға тамағынан 70 км алыҫлыҡта сифатлы 5 күмер ҡатламын таба. 1931 йылдың май-июнь айҙарында Ухта-Печора тресының (Ухта-Печора ГУЛАГ иҡтисади ойошмаһы) 43 кешенән торған отряд килә. Башта ГУЛАГ тотҡондарының һаны бик аҙ була — 1932 йылда ни бары 9 мең кеше , әммә 1938 йыл башында яҡынса 55 мең тотҡон тәшкил итә.

1943 йылдың 26 ноябрендә РСФСР Юғары Советы Президиумы Указы менән Воркута ҡасабаһына ҡала статусы бирелә, шунан һуң ул тиҙ үҫә башлай, 1970-се йылдар аҙағында халыҡ һаны буйынса 100 меңгә етә.

СССР тарҡалғандан һуң күп кенә халыҡ ҡаланан китә. Рудник, хәҙерге ҡала урынында беренсе тораҡ пункты һәм ҡасандыр ҙур ҡала биләмәһе, хәҙер тулыһынса ташландыҡ хәлдә[10].

Воркута (Рудник) 1950-се йылдар аҙағында

Халҡы

Халыҡ һаны
1943[11]1959[12]1962[13]1967[14]1970[15]1973[16]
7000↗55 668↗60 000↗65 000↗89 742↗92 000
1976[17]1979[18]1982[19]1986[20]1987[21]1989[22]
↗98 000↗100 210↗104 000↗109 000↗112 000↗115 646
1991[23]1992[24]1993[25]1994[26]1996[27]1998[28]
↗117 000↘116 000↘114 000↘109 000↘100 800↘95 900
2000[29]2001[30]2002[31]2003[32]2005[33]2006[34]
↘89 800↘87 100↘84 917↘84 900↘82 000↘79 200
2007[35]2008[36]2009[37]2010[38]2011[39]2012[40]
↘76 600↘74 300↘71 402↘70 548↘70 500↘67 100
2013[41]2014[42]2015[43]2016[44]2017[45]2018[46]
↘64 353↘61 638↘60 368↘59 231↘58 133↘56 088
2019[47]2020[48]2021[49]
↘54 223↘52 776↗56 985
25 000
50 000
75 000
100 000
125 000
150 000
1967
1982
1992
2000
2006
2011
2016
2021

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2020) мәғлүмәттәре буйынса, 2021 йылдың 1 октябренә ҡарата халыҡ һаны буйынса ҡала 287 урында[50] (Рәсәй Федерацияһы ҡалаларының 1118 ҡалаһы араһында[51]). Воркута халыҡ һаны буйынса Коми Республикаһында Сыктывкар һәм Ухтанан ҡалыша (өсөнсө урында тора).

2020 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 2021 йылдың 1 октябренә Воркута халыҡ һаны буйынса ҡала Рәсәй Федерацияһының 1118 ҡалаһы араһында 287-се урында тора.

«Берҙәм Рәсәй» партияһының урындағы бүлексәһе башҡарма комитетының элекке башлығы Антон Глушков фекеренсә, ҡала халҡы һаны статистикаһы ысынбарлыҡҡа тап килмәй. Уның һүҙҙәренсә, ысынбарлыҡта Воркутала 25 меңдән 35 меңгә тиклем кеше йәшәй. Ҡалғандары, уның фекеренсә, күсеп киткән. Нисек кенә булмаһын, Воркута Коми Республикаһында һәм Рәсәйҙә халыҡ иҫәбе кәмеү буйынса алда[52][53].

Милли составы

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ Левашов Е. А. Географические названия. Прилагательные, образованные от них названия жителей. Словарь-справочник. — СПб.: Дмитрий Буланин, 2000. — С. 128.
  2. ↑ https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx
  3. ↑ Воркута (№ 0168043) / Реестр наименований географических объектов на территорию Республики Коми по состоянию на 5.10.2020 // Государственный каталог географических названий. rosreestr.ru.
  4. ↑ Распоряжение Правительства РФ от 16 апреля 2015 года № 668-р «Об утверждении перечня моногородов». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 4 май 2017. Архивировано 5 март 2021 года.
  5. ↑ Указ о присвоении почётного звания «Город трудовой доблести». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 10 сентябрь 2021. Архивировано 10 сентябрь 2021 года.
  6. ↑ Никонов В. А. Краткий топонимический словарь. — М.: Мысль, 1966. — С. 89.
  7. ↑ Поспелов Е. М. Географические названия России: Топонимический словарь. — М.: АСТ; Астрель, 2008. — С. 147.
  8. ↑ Матвеев А. К. Географические названия Урала: Топонимический словарь. — Екатеринбург: ИД Сократ, 2008. — С. 66.
  9. ↑ Полярная экспедиция, ставшая Арктическим институтом — История. goarctic.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 10 октябрь 2021. Архивировано 6 март 2021 года.
  10. ↑ Воркута, район Рудник (Республика Коми). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 8 март 2010. Архивировано 8 февраль 2009 года.
  11. ↑ http://www.mojgorod.ru/r_komi/vorkuta/.
  12. ↑ http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus59_reg2.php.
  13. ↑ http://www.mojgorod.ru/r_komi/vorkuta/.
  14. ↑ http://www.mojgorod.ru/r_komi/vorkuta/.
  15. ↑ http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus70_reg2.php.
  16. ↑ http://www.mojgorod.ru/r_komi/vorkuta/.
  17. ↑ http://istmat.info/files/uploads/18276/stat._ezh._rf_1994_demografiya.pdf.
  18. ↑ http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus79_reg2.php.
  19. ↑ http://istmat.info/files/uploads/15623/narodnoe_hozyaystvo_sssr_1922-1982.pdf.
  20. ↑ http://istmat.info/files/uploads/18276/stat._ezh._rf_1994_demografiya.pdf.
  21. ↑ https://www.webcitation.org/6ibsmTCzx.
  22. ↑ http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus89_reg2.php.
  23. ↑ http://istmat.info/files/uploads/18276/stat._ezh._rf_1994_demografiya.pdf.
  24. ↑ http://www.mojgorod.ru/r_komi/vorkuta/.
  25. ↑ http://istmat.info/files/uploads/18276/stat._ezh._rf_1994_demografiya.pdf.
  26. ↑ http://istmat.info/files/uploads/18276/stat._ezh._rf_1994_demografiya.pdf.
  27. ↑ http://istmat.info/files/uploads/23792/stat._ezh._1996_-2.pdf.
  28. ↑ http://www.mojgorod.ru/r_komi/vorkuta/.
  29. ↑ http://www.mojgorod.ru/r_komi/vorkuta/.
  30. ↑ http://www.mojgorod.ru/r_komi/vorkuta/.
  31. ↑ http://www.perepis2002.ru/ct/doc/1_TOM_01_04.xls.
  32. ↑ http://www.mojgorod.ru/r_komi/vorkuta/.
  33. ↑ http://www.mojgorod.ru/r_komi/vorkuta/.
  34. ↑ http://www.mojgorod.ru/r_komi/vorkuta/.
  35. ↑ http://www.mojgorod.ru/r_komi/vorkuta/.
  36. ↑ http://www.gks.ru/bgd/regl/b08_14t/IssWWW.exe/Stg/sz/02.htm.
  37. ↑ http://www.gks.ru/bgd/regl/B09_109/IssWWW.exe/Stg/d01/tabl-21-09.xls.
  38. ↑ http://komi.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/komi/resources/2d66df004e30e856b59eff3bf8d20d64/2.3.+Численность+населения+городских+округов%2C+муниципальных+районов%2C+поселений+и+населенных+пунктов.doc.
  39. ↑ http://www.mojgorod.ru/r_komi/vorkuta/.
  40. ↑ http://www.gks.ru/free_doc/doc_2012/bul_dr/mun_obr2012.rar.
  41. ↑ http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar.
  42. ↑ http://komi.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/komi/resources/090b768043529cd496ccd774665da2b8/Оценка+численности+населения+по+городским+округам%2C+муниципальным+районам%2C+поселениям+и+городским+населенным+пунктам.doc.
  43. ↑ http://www.gks.ru/free_doc/doc_2015/bul_dr/mun_obr2015.rar.
  44. ↑ http://www.gks.ru/free_doc/doc_2016/bul_dr/mun_obr2016.rar.
  45. ↑ http://www.gks.ru/free_doc/doc_2017/bul_dr/mun_obr2017.rar.
  46. ↑ http://www.gks.ru/free_doc/doc_2018/bul_dr/mun_obr2018.rar.
  47. ↑ http://www.gks.ru/free_doc/doc_2019/bul_dr/mun_obr2019.rar.
  48. ↑ https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/CcG8qBhP/mun_obr2020.rar.
  49. ↑ https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx.
  50. ↑ с учётом городов Крыма
  51. ↑ Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более (XLSX).
  52. ↑ Ольга Соловей. Более шести тысяч человек покинули Воркуту в 2017 году. Комсомольская правда (8 июнь 2018). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 13 октябрь 2018. Архивировано 13 октябрь 2018 года.
  53. ↑ Воркута, Ухта, Печора стали лидерами по сокращению численности населения. Комсомольская правда (31.03.17). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 13 октябрь 2018. Архивировано 13 октябрь 2018 года.

әҙәбиәт

  • Ильин В. И. Власть и уголь. Шахтёрское движение Воркуты (1989—1998). — Сыктывкар: Издательство Сыктывкарского государственного университета, 1998. — 270 с. — ISBN 5-88584-047-4

Һылтанмалар

«https://ba.megawiki.ru/w/index.php?title=Воркута&oldid=21929» битенән алынған