Эстәлеккә күсергә

Ухта

Мегавики проектынан
Ҡала
Ухта
коми Уква
Герб
Герб
63°34′ с. ш. 53°42′ в. д.GЯO
Ил Рәсәй Федерацияһы Рәсәй Федерацияһы
Федерация субъекты Коми Республика
Муниципаль округ Ухта
Тарихы һәм географияһы
Нигеҙләнгән 1929 йылда
Ҡала  1943 йыл
Майҙаны 320 км²
Диңгеҙ кимәленән бейеклеге 100
Сәғәт бүлкәте UTC+3
Халҡы
Халҡы
  • ▼79 899 кеше (2021)[2]
Катойконим ухтинец, ухтинка, ухтинцы, ухтышки
Һанлы идентификаторҙар
Телефон коды +7 8216 (һирәк ҡулланылған код: +7912 мтс) *[1]
Почта индексы 169300
Код ОКАТО 87 425
Код ОКТМО 87 525 000 001
ухта.рф (рус.)
Ухта (Рәсәй)
Точка
Ухта
Мәскәү
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиа файлдары

Ухта́[3] (коми Уква) — Рәсәй Федерацияһы Коми Республикаһының республика әһәмиәтендәге ҡалаһы (1943 йылдан алып). Ухта муниципаль округының административ үҙәге[4].

Халыҡ һаны буйынса республикала икенсе ҡала. Ухта йылғаһы буйында урынлашҡан.

Этимологияһы

1929 йылда Чибью йылғаһының Ухта йылғаһына ҡойған урынында нефтселәр тораҡ пункты булараҡ барлыҡҡа килә, тәүҙә Чибью тип атала. 1939 йылда ҡасаба Ухта тип үҙгәртелә, 1943 йылдан ҡала статусы бирелә. Гидроним боронғо фин-уғыр сығышлы. «Ухта» термины «йылға, ҡылымыҡ» тигәнде аңлатыуы мөмкин[5] .

Тарихы

Урта быуаттарҙа хәҙерге Коми Республикаһы ерҙәре Новгород Республикаһы биләмәләре составына инә, XV быуат аҙағында Мәскәү кенәзлегенә күсә. Йәнлек тиреһе күпләп ситкә сығарылған. Ҡырыҫ климат һәм юлдарҙың йыл әйләнәһенә насар булыуы сәбәпле, бында оҙаҡ ваҡыт халыҡ аҙ йәшәй. Бында нефть барлығы XV быуатта уҡ билдәле була.

Рәсәйҙә нефть сығарыу тураһында тәүге яҙмалар

Рәсәйҙә нефть сығарыу тураһында XVI быуат яҙмаларында телгә алына. Сәйәхәтселәр Ухта йылғаһы яры буйында йәшәгән ҡәбиләләр йылға өҫтөнән нефть йыйып, уны медицина маҡсаттарында һәм майлау өсөн файҙаланғанын тасуирлай. Бында йыйылған нефть Мәскәүгә 1597 йылда килтерелә.

Ухта һәм уның ҡушылдыҡтары Чути, Яреге, Түбәнге Доманику, Чибью һәм Лыаёль йылғаларында урынлашҡан Ухта нефть промыслаһына 1620-се йылдарҙа нигеҙ һалына[6]. 1745 йылда мәғдән эҙләүсе Г. И. Черепанов йылға төбөнән сығып ятҡан нефть шишмәһен таба. Уның нигеҙендә, моғайын, Архангельск мәғдәнсеһе Федор Савельевич Прядунов нефть ятҡылығына нигеҙ һалған булырға тейеш. Бөйөк Петр тарафынан 1719 йылда тау производствоһына етәкселек итеү өсөн ойошторолған Берг-коллегия 1745 йылда Рәсәйҙә беренсе нефть заводына Ухтала нигеҙ һалырға рөхсәт бирә.

Фёдор Прядунов һәйкәлендә Санкт-Петербургтың Берг-коллегияһы документынан цитата менән табличка. Ул Рәсәйҙә тәүге сәнәғәт нефть сығарыуҙың тап Ухта йылғаһында башланғанлығын раҫлай.

Ҡалаға нигеҙ һалыу

1929 йылдың 21 авгусында Чибью йылғаһы тамағына составында 125 кеше булған экспедиция (сәйәси тотҡондар, енәйәтселәр, , кулактар, һөргөнгә ебәрелгәндәр, ирекле ялланған хеҙмәткәрҙәр, һаҡсыларҙан тора) килә.

Чибью (1939 йылдан — Ухта) тигән исем алған ҡасаба төҙөлә башлай. Экспедиция килгән ваҡытта яр буйында ике генә иҫке ҡоролма була. 1929 йылдың октябрендә һәм декабрендә тағы ла тотҡондар килә, һәм Ухта тыуған яҡты өйрәнеүсеһе һәм тарихсы А. Н. Канева мәғлүмәттәре буйынса, 1930 йылдың башына бында 200-гә яҡын кеше була. Ярты йыл эсендә 2 барак, ашхана, карцер һәм башҡа ҡоролмалар төҙөлә.

1929 йылдың октябрендә Ухтаға күренекле геолог Н. Н. Тихонович. Экспедиция бер нисә тәрән булмаған скважина быраулай. 1930 йылдың яҙына быраулау ҡоролмаһы төҙөлә (№ 5). 1930 йылдың көҙөндә скважина девон нефте бирә.

Тиҙҙән 260 километр оҙонлоғондағы Усть-Вымь — Ухта автомобиль юлы, һуңынан Котлас — Воркута тимер юлы төҙөлә башлай. Ухта нефтен илдең сәнәғәт үҙәктәренә сығарыу мөмкинлеге барлыҡҡа килә.

1943 йылдың 21 ноябрендә Ухта ҡасабаһына ҡала статусы бирелә.

Һуғыштан һуң нефть һәм газ һәм эшкәртеү сәнәғәте, төҙөлөш материалдары сәнәғәте һәм төҙөлөш тармағы йылдам үҫешә. Нефть һәм газ оҙатыу өсөн торбалар төҙөлгә.

Прядунов скверы

1959 йылда беренсе ҙур панелле йорт төҙөлә. Хәҙерге ваҡытта Ухта үҫешкән сәнәғәт потенциалына, төрлө һәм яҡшы өйрәнелгән сеймал базаһына эйә. Уның иҡтисады эшкәртеүсе тармаҡтарҙың өҫтөнлөгө, яҡшы үҫешкән производство инфраструктураһы булыуы менән айырылып тора.

Халҡы

2010 йылдың 1 ғинуарына (муниципалитет составына ингән тораҡ пункттарҙы иҫәпкә алмағанда) Ухтала 103 675 кеше йәшәй, Ҡала 100 меңдән ашыу халҡы булған Рәсәй ҡалалары исемлегенә индерелә (Рәсәй ҡалалары араһында 161-се урын), әммә, халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 2010 йылдың декабренә ҡалала 99 642 кеше иҫәпләнә (Ухта ҡалаһында уның хакимиәтенә буйһонған тораҡ пункттар менән 121 596 кеше).

Халыҡ һаны
1939[7]1959[8]1967[9]1970[10]1973[11]1975[12]
2700↗36 154↗53 000↗62 923↗72 000↗80 000
1976[13]1979[14]1982[15]1986[16]1987[17]1989[18]
→80 000↗87 467↗93 000↗102 000↗105 000↗110 548
1991[19]1992[20]1993[21]1994[22]1996[23]1997[24]
↗112 000↗112 100↘111 000↘109 000↘104 100↘103 000
1998[25]1999[26]2000[27]2001[28]2002[29]2003[30]
↘101 000↘99 400↘97 500↘96 000↗103 340↘103 300
2004[31]2005[32]2006[33]2007[34]2008[35]2009[36]
↘102 900↗103 100↗103 300↗103 500↘103 400↗103 407
2010[37]2011[38]2012[39]2013[40]2014[41]2015[42]
↘99 591↗99 600↗99 847↘99 513↘99 155↘98 894
2016[43]2017[44]2018[45]2019[46]2020[47]2021[48]
↘98 293↘97 806↘97 087↘95 960↘93 716↘79 899
25 000
50 000
75 000
100 000
125 000
150 000
1959
1976
1989
1996
2001
2006
2011
2016
2021

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2020) мәғлүмәттәре буйынса, 2021 йылдың 1 октябренә ҡарата халыҡ һаны буйынса ҡала 206 урында[49] (Рәсәй Федерацияһы ҡалаларының 1118 ҡалаһы араһында[50]).

Билдәле шәхестәре

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ Это было вызвано тем, что во время последней смены телефонных кодов регионов, возникли трудности со сменой номеров воинских частей расположенных на территории региона вызванных тем фактом что Коми-Пермяцкий автономный округ был включен в состав Пермского края. При этом, при наборе нового кода в случае определенных звонков происходит автоматическая замена на старый, и наоборот
  2. ↑ https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx
  3. ↑ Название города и реки, предположительно, образовано от слова ухта — «река» на языке древнего праугро-финского населения края. — Поспелов Е. М. Школьный топонимический словарь: Пособие для учащихся среднего и старшего возраста. — М.: Просвещение, 1988. — С. 201. — ISBN 5-09-000824-8.
  4. ↑ Ухта перестала быть городским округом Коми
  5. ↑ Поспелов, 2008, с. 466
  6. ↑ Индустриализация Европейского Северо-Востока России: Предпосылки, способы осуществления и влияние на социально-экономическое, политическое, этнодемографическое и культурное развитие региона Архивная копия от 1 апрель 2022 на Wayback Machine / Уральское отделение РАН. — Сыктывкар: Институт языка, литературы и истории Коми научного центра УрО РАН, 2013. — 284 с. — ISBN 978-5-89606-483-1. — (Труды Института языка, литературы и истории Коми НЦ УрО РАН. — Вып. № 72).
  7. ↑ http://www.MojGorod.ru/r_komi/uhta/index.html.
  8. ↑ http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus59_reg2.php.
  9. ↑ http://www.MojGorod.ru/r_komi/uhta/index.html.
  10. ↑ http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus70_reg2.php.
  11. ↑ http://www.MojGorod.ru/r_komi/uhta/index.html.
  12. ↑ http://istmat.info/files/uploads/41385/rossiyskiy_statisticheskiy_ezhegodnik_1998_g.pdf.
  13. ↑ http://istmat.info/files/uploads/18276/stat._ezh._rf_1994_demografiya.pdf.
  14. ↑ http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus79_reg2.php.
  15. ↑ http://istmat.info/files/uploads/15623/narodnoe_hozyaystvo_sssr_1922-1982.pdf.
  16. ↑ http://istmat.info/files/uploads/18276/stat._ezh._rf_1994_demografiya.pdf.
  17. ↑ https://www.webcitation.org/6ibsmTCzx.
  18. ↑ http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus89_reg2.php.
  19. ↑ http://istmat.info/files/uploads/18276/stat._ezh._rf_1994_demografiya.pdf.
  20. ↑ http://www.MojGorod.ru/r_komi/uhta/index.html.
  21. ↑ http://istmat.info/files/uploads/18276/stat._ezh._rf_1994_demografiya.pdf.
  22. ↑ http://istmat.info/files/uploads/18276/stat._ezh._rf_1994_demografiya.pdf.
  23. ↑ http://istmat.info/files/uploads/23792/stat._ezh._1996_-2.pdf.
  24. ↑ http://istmat.info/files/uploads/45329/4naselenie.pdf.
  25. ↑ http://www.MojGorod.ru/r_komi/uhta/index.html.
  26. ↑ http://istmat.info/files/uploads/45390/07naselenie.pdf.
  27. ↑ http://www.MojGorod.ru/r_komi/uhta/index.html.
  28. ↑ http://www.MojGorod.ru/r_komi/uhta/index.html.
  29. ↑ http://www.perepis2002.ru/ct/doc/1_TOM_01_04.xls.
  30. ↑ http://www.MojGorod.ru/r_komi/uhta/index.html.
  31. ↑ http://istmat.info/files/uploads/46358/r_05.doc.
  32. ↑ http://www.gks.ru/doc_2005/year05.zip.
  33. ↑ http://www.gks.ru/doc_2006/year06.zip.
  34. ↑ http://www.gks.ru/doc_2007/year07.zip.
  35. ↑ http://www.gks.ru/doc_2008/year08.zip.
  36. ↑ http://www.gks.ru/bgd/regl/B09_109/IssWWW.exe/Stg/d01/tabl-21-09.xls.
  37. ↑ http://komi.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/komi/resources/2d66df004e30e856b59eff3bf8d20d64/2.3.+Численность+населения+городских+округов%2C+муниципальных+районов%2C+поселений+и+населенных+пунктов.doc.
  38. ↑ http://www.MojGorod.ru/r_komi/uhta/index.html.
  39. ↑ http://www.gks.ru/free_doc/doc_2012/bul_dr/mun_obr2012.rar.
  40. ↑ http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar.
  41. ↑ http://komi.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/komi/resources/090b768043529cd496ccd774665da2b8/Оценка+численности+населения+по+городским+округам%2C+муниципальным+районам%2C+поселениям+и+городским+населенным+пунктам.doc.
  42. ↑ http://www.gks.ru/free_doc/doc_2015/bul_dr/mun_obr2015.rar.
  43. ↑ http://www.gks.ru/free_doc/doc_2016/bul_dr/mun_obr2016.rar.
  44. ↑ http://www.gks.ru/free_doc/doc_2017/bul_dr/mun_obr2017.rar.
  45. ↑ http://www.gks.ru/free_doc/doc_2018/bul_dr/mun_obr2018.rar.
  46. ↑ http://www.gks.ru/free_doc/doc_2019/bul_dr/mun_obr2019.rar.
  47. ↑ https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/CcG8qBhP/mun_obr2020.rar.
  48. ↑ https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx.
  49. ↑ с учётом городов Крыма
  50. ↑ Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более (XLSX).

Әҙәбиәт

  • Фоменко А. Память в металле и камне: Памятники, памятные знаки, мемориальные доски г. Ухты. — Сыктывкар, 2005. — ISBN 5-7934-0082-6.
  • Теплинский Ю. А. Ухтинские рассказы. — Киров: ОАО «Кировская областная типография», 2008. — ISBN 978-5-88186-771-3.
  • Поспелов Е. М. Географические названия России: Топонимический словарь. — М.: Астрель; АСТ, 2008. — 523 с. — 1500 экз. — ISBN 978-5-17-054966-5.

Һылтанмалар

Ҡалып:Населённые пункты городского округа Ухта

«https://ba.megawiki.ru/w/index.php?title=Ухта&oldid=86597» битенән алынған