Әүлиәташ (Ырымбур өлкәһе)

Әүлиәташ
Әүлиәташ
	; Изге таш тәбиғи ыҙаны (Әүлиәташ тауы)
Урынлашҡан
	51°17′53″ с. ш. 55°25′55″ в. д.GЯO
Ил	Рәсәй Федерацияһы;
РФ субъекты	Ырымбур өлкәһе
Район	Соль-Илецк ҡала округы
	Әүлиәташ
Ҡурсаулыҡ зонаһы
	Әүлиәташ
Профиль	геологик-геоморфологик, тарихи-мәҙәни
Статус	тәбиғәт ҡомартҡыһы
Майҙаны	0,5 га
Ойошторолған ваҡыты	1998 йылдың 21 майы
	orensteppe.org/content/g…
	Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиа файлдары

Әүлиәташ (рус. гора Алеутас, Святой камень Алеутас) — Ырымбур өлкәһенең Соль-Илецк ҡала округындағы тәбиғи ыҙан һәм геологик-геоморфологик, тарихи-мәҙәни тәбиғәт ҡомартҡыһы. Һаҡланған биләмәнең майҙаны 0,5 га тәшкил итә^[1].

Географик урыны

Тәбиғи ыҙан элекке Прохладный ҡасабаһынан 2 км төньяҡта, Ҡуралы менән Бәрҙе йылғалары араһында урынлашҡан; Перовка ауылы унан яҡынса 10 км төньяҡ-көнбайышта ята^[1]^[2].

Геологик һәм тәбиғи характеристикаһы

Әүлиәташ — юра осорона ҡараған үҫемлек эҙҙәре һаҡланған ҡарағусҡыл көрән төҫтәге эре бөртөклө кварц ҡомташтары өйөмө. Бейеклеге 2,5 м-ға еткән таш киҫәктәре яҡынса 15 × 8 м ҙурлыҡтағы майҙанды биләй. Лимонитлы ҡомташтар юра осорондағы тимерле линзаның ҡалдыҡтары булып тора^[1].

Юра осорондағы ҡом һәм балсыҡтың аҡһыл төҫө тимер минералдарының йыуылыуы һәм күсеүе менән бәйле; айырым урындарҙа тимер иретмәләрҙән ултырған. Ҡомташ ярыҡтарында айырым ҡайындар үҫә^[1].

Мәҙәни әһәмиәте һәм риүәйәте

Әүлиәташ борондан урындағы халыҡтың табыныу урыны булараҡ файҙаланыла^[1]. Тыуған яҡты өйрәнеү баҫмаһында Айгөл, уның һөйгәне Ҡамсай, көтөүсе Мәләүез һәм бай Базарбай тураһында урындағы риүәйәт килтерелә. Риүәйәттең был варианты буйынса, Айгөл һәләк булғандан һуң таштан ҡайын үҫеп сыға, ә Ҡамсай бөркөткә әйләнә; «Изге таш» атамаһын ошо сюжет менән бәйләйҙәр^[2]. Тәбиғи ыҙанға килеүселәр араһында бүләк ҡалдырыу һәм ҡайынға таҫма бәйләү йолалары булған^[2].

Этимологияһы

Тауҙың атамаһы башҡорт телендәге изге кеше -әүлиә һәм таш һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән. Ул ҡаҙаҡлаштырып «Алеутас» тип атала башлаған һәм мәғәнәһен дә шул телгә бәйләп, ҡыҙыл таш тип аңлаталар. Мәгәр, ҡаҙаҡ телендә ҡыҙыл — қызыл, алеу һүҙе юҡ, святой һүҙе иһә әулие^[3] Мәгәр урыҫ телендә уның мәғәнәһе һаҡланған һәм Святой камень тип атап йөрөтөлә.

Мәжүсилек замандарынан беҙҙең көндәргә тиклем тауҙы урындағы халыҡ, бигерәк тә ҡаҙаҡтар изгеләштерә һәм табыныу урыны тип һанай^[4].

Риүәйәте

Урындағы риүәйәттәр буйынса, был ҡайындың барлыҡҡа килеүе осраҡлы түгел. Элек был урындарҙа Мәләүез тигән көтөүсе йәшәгән, ти. Ул йылдар буйы эшләһә лә байыға алмай. Берҙә-бер хазинаһы — ҡыҙы Айгөл була. Ул таң ҡалырлыҡ сибәр, аҡыллы, хисле, игелекле булыуы менән таныла.Ҡасай исемле һөйгән йәре лә була.

Баҙарбай тигән бай был ҡыҙ хаҡында ишетеп ҡала ла, етенсе ҡатынлыҡҡа алмаҡсы булып, бүләктәр биреп, ҡыҙҙың атаһын ризалата. Байға ҡаршы тороп булмаҫын аңлай Мәләүез, ҡыҙы ла атаһына бәлә килмәһен өсөн ризалығын бирә.

Әммә зирәк ҡыҙ һөйгән егете Ҡасай менән бергә төн уртаһында ҡасып китеп, ҡара таш янында осрашырға килешә. Мәкерле бай кенә ҡыҙға ҡарауылсы итеп бер яугирын ҡуйған һәм тегеһе осрашыу урынына тиклем уны күҙәтеп барған. Бай быны кисерә алмаған һәм ҡыҙға бысаҡ ҡаҙаған, кәүҙәһен ҡара таш аҫтына күмеп ҡуйған, был хаҡта бер кемгә лә әйтмәҫкә ҡушҡан. Егет ҡыҙҙы бөтә дала буйлап эҙләгән, әммә күңеле уны кире — ҡара ҡаяға тартып торған. Егет шул тирәлә өйөрөлөп йөрөй торғас, дала бөркөтөнә әйләнгән.

Киләһе яҙҙа таштан йәш ҡайын үҫеп сыҡҡан. Барлыҡ ауылдарҙан был мөғжизәне ҡарарға киләләр. Мәләүез ҡартты ла алып киләләр. Ул, зифа буйлы ҡайынды, уның баш осонда осоп йөрөгән бөркөттө күреп, әсе күҙ йәштәре менән илап ебәрә — уларҙың ҡыҙы менән һөйгән егете икәнен таный. Шунан бирле был урынды Изге таш тип атай башлайҙар. Ә бөркөт йәш ҡайынды яуыз һәм мәкерле кешеләрҙән һаҡларға ҡала.

Иҫкәрмәләр

↑ ^1,0 ^1,1 ^1,2 ^1,3 ^1,4 Гора Алеутас (урыҫ). Институт степи УрО РАН (15 июнь 2021). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 21 сентябрь 2026.
↑ ^2,0 ^2,1 ^2,2 Гусева В. Легенды горы Алеутас: Святой камень (урыҫ). Краеведческий фонд «Наш Урал» (31 июль 2020). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 21 сентябрь 2026.
↑ Алеутас (урыҫ). Топонимы Оренбургской области. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 21 сентябрь 2026.
↑ Природное наследие Оренбургской области / А. А. Чибилёв — Оренбург: Оренбургское книжное издательство, 1996. — 384 с. — ISBN 5-88788-015-5

Һылтанмалар

Әҙәбиәт

Природное наследие Оренбургской области / А. А. Чибилёв — Оренбург: Оренбургское книжное издательство, 1996. — 384 с. — ISBN 5-88788-015-5

[steppe-1] 1,0 ^1,1 ^1,2 ^1,3 ^1,4 Гора Алеутас (урыҫ). Институт степи УрО РАН (15 июнь 2021). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 21 сентябрь 2026.

[nashural-2] 2,0 ^2,1 ^2,2 Гусева В. Легенды горы Алеутас: Святой камень (урыҫ). Краеведческий фонд «Наш Урал» (31 июль 2020). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 21 сентябрь 2026.

[3] Алеутас (урыҫ). Топонимы Оренбургской области. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 21 сентябрь 2026.

[4] Природное наследие Оренбургской области / А. А. Чибилёв — Оренбург: Оренбургское книжное издательство, 1996. — 384 с. — ISBN 5-88788-015-5

[1]

[2]

[3]

[4]