Эстәлеккә күсергә

Һөйөндөков Йәлил Төхвәт улы

Мегавики проектынан
РУВИКИ интернет-энциклопедияһында Һөйөндөков фамилиялы башҡа кешеләр тураһында мәҡәләләр бар.
Йәлил Төхвәт улы Һөйөндөков
рус. Ялиль Тухватович Суюндуков
Файл:Суюндуков, Ялиль Тухватович.jpg
Тыуған көнө 1960 йылдың 20 сентябре(1960-09-20) (66 йәш)
Тыуған урыны
Ил
Ғилми даирәһе экология, тупраҡ ғилеме, агроэкология
Эшләгән урыны
Альма-матер Башҡортостан ауыл хужалығы институты
Ғилми дәрәжәһе биология фәндәре докторы
Ғилми исеме профессор
Награда һәм премиялары Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре
Башҡортостан Республикаһының Халыҡтар дуҫлығы ордены

Йәлил Төхвәт улы Һөйөндөков (рус. Ялиль Тухватович Суюндуков; 1960 йылдың 20 сентябре, Үрге Мәмбәт, Башҡорт АССР-ы) — Рәсәй ғалим-экологы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (2001), профессор (2003), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (2016). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2011)[1]. Башҡортостан Республикаһының Стратегик тикшеренеүҙәр институтының Сибай филиалы етәксеһе[2]. Өфө фән һәм технологиялар университетының Сибай институты (филиалы) ғилми лабораторияһының өлкән ғилми хеҙмәткәре[3].

Биографияһы

Йәлил Төхвәт улы Һөйөндөков 1960 йылдың 20 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Үрге Мәмбәт ауылында тыуған[1].

1978 йылда Баймаҡ интернат-мәктәбен, 1983 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтының агрономия факультетын отличие менән тамамлаған. Уҡыу осоронда Максим Горький исемендәге стипендия алған. Институтты тамамлағас, шунда ассистент булып эшләгән, артабан аспирантурала уҡыған[4].

  • 1988—1990 йылдарҙа — Башҡортостан ауыл хужалығы институтының ер эшкәртеү һәм тупраҡ ғилеме кафедраһы ассистенты.
  • 1990—1994 йылдарҙа — Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институтының ер эшкәртеү бүлеге өлкән ғилми хеҙмәткәре.
  • 1994—1996 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт педагогия институтының Сибай филиалы тәбиғәт ғилеме кафедраһының өлкән уҡытыусыһы, доценты; 1996—1998 йылдарҙа — филиал директоры.
  • 1998—1999 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт университетының Сибай институты директорының социаль-иҡтисади һәм кадрҙар эше буйынса урынбаҫары; 1999—2001 йылдарҙа — тәбиғәт фәндәре кафедраһының өлкән ғилми хеҙмәткәре, агроэкология кафедраһы доценты; 2001—2009 йылдарҙа — ситтән тороп уҡыу бүлексәһе буйынса директор урынбаҫары, экология кафедраһы профессоры.
  • 2004—2009 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының Сибай филиалы директоры, бер үк ваҡытта экология һәм тәбиғәт ресурстарын һөҙөмтәле файҙаланыу лабораторияһы мөдире[5].
  • 2009—2013 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт аграр университетының Урал аръяғы филиалы директоры[1].

2012 йылда Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, 2016 йылда академигы итеп һайланған[5]. Шулай уҡ Рәсәй Тәбиғәт ғилеме академияһы академигы[6].

Башҡортостан Республикаһының Стратегик тикшеренеүҙәр институты сайтында Сибай филиалы директоры һәм баш ғилми хеҙмәткәр итеп күрһәтелгән[2]. Өфө фән һәм технологиялар университетының Сибай институты хеҙмәткәрҙәре исемлегендә ғилми лабораторияның өлкән ғилми хеҙмәткәре, биология фәндәре докторы, профессор булараҡ теркәлгән[3].

Фәнни эшмәкәрлеге

1989 йылда Новосибирскиҙа СССР Фәндәр академияһы Себер бүлексәһенең Тупраҡ ғилеме һәм агрохимия институтында «Влияние орошения на свойства и водный режим обыкновенных черноземов степного Зауралья Башкирии» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлаған. 2001 йылда Тольяттиҙа Рәсәй Фәндәр академияһының Волга бассейны экологияһы институтында «Экологически ориентированное управление плодородием почв Башкирского Зауралья» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлаған[5].

Ғилми тикшеренеүҙәре тупраҡ экологияһына, уның уңдырышлылығын тергеҙеүгә, Башҡортостан Урал аръяғы ҡара тупраҡтарын гидро- һәм фитомелиорациялауға арналған. Дала ер эшкәртеүен экологик талаптарға ярашлы ойоштороу принциптарын эшләгән[1]. Үҫемлектәр ярҙамында деградацияланған ҡара тупраҡтарҙы тергеҙеүҙе, тау сәнәғәте предприятиеларының тупраҡҡа йоғонтоһон, тупраҡ һәм үҫемлектәрҙең ауыр металдар менән бысраныуын өйрәнгән[5].

«Баймакский вестник» гәзитенең 2020 йылғы мәғлүмәтенә ярашлы, 16 фән кандидаты һәм өс фән докторы әҙерләгән, 250-нән ашыу ғилми хеҙмәт баҫтырған[4].

2025 йылда Э-С. А. Куулар һәм С. О. Канзываа менән берлектә Тыва Республикаһы шарттарында кукуруздың йәшел массаһы уңышын һәм туҡлыҡлылығын өйрәнеү һөҙөмтәләрен баҫтырған. Хеҙмәт 2022—2024 йылдарҙа үткәрелгән ялан тәжрибәләренә нигеҙләнгән[7].

Һайланма хеҙмәттәре

Библиографик мәғлүмәттәр Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы һәм Стратегик тикшеренеүҙәр институты сайттары буйынса бирелә[5][2].

  • Суюндуков Я. Т. Экология пахотных почв Зауралья Республики Башкортостан / Под ред. Ф. Х. Хазиева. — Уфа: Гилем, 2001. — 256 с.
  • Суюндуков Я. Т., Хасанова Р. Ф., Суюндукова М. Б. Фитомелиоративная эффективность многолетних трав на черноземах Зауралья Республики Башкортостан / Под ред. Ф. Х. Хазиева. — Уфа: Гилем, 2007. — 132 с.
  • Суюндуков Я. Т., Надежкин С. Н., Хасанов Г. А. Нут в степном Зауралье. — Уфа: Гилем, 2007. — 96 с.
  • Синантропная растительность Зауралья Республики Башкортостан: синтаксономия, динамика, фиторекультивационный эффект / Под ред. Б. М. Миркина, Я. Т. Суюндукова. — Уфа: Гилем, 2008. — 512 с.
  • Суюндуков Я. Т., Хасанова Р. Ф. Агроэкологический анализ структурного состояния и оптимизация свойств черноземов Зауралья при фитомелиорации / Под ред. Б. М. Миркина. — Уфа: Гилем, Башкирская энциклопедия, 2016. — 240 с.
  • Семенова И. Н., Рафикова Ю. С., Суюндуков Я. Т., Рафиков С. Ш., Биктимерова Г. Я. Региональные эколого-гигиенические особенности окружающей среды и состояние здоровья населения Башкирского Зауралья. — Сибай: Сибайская городская типография, 2017. — 100 с.

Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа наградалары

  • Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2011).
  • Башҡортостан Республикаһының Халыҡтар дуҫлығы ордены (2019)[1].

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Суюндуков Ялиль Тухватович. Башкирская энциклопедия. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 30 сентябрь 2026.
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 Суюндуков Ялиль Тухватович. Институт стратегических исследований Республики Башкортостан. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 30 сентябрь 2026.
  3. ↑ 3,0 3,1 Сведения об институте: информация о составе педагогических работников. Сибайский институт (филиал) УУНиТ. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 30 сентябрь 2026.
  4. ↑ 4,0 4,1 Резеда Хасанова. Жизнь, полная открытий. Баймакский вестник (10 ноябрь 2020). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 30 сентябрь 2026.
  5. ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 Суюндуков Ялиль Тухватович. Академия наук Республики Башкортостан. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 30 сентябрь 2026.
  6. ↑ Суюндуков Ялиль Тухватович. Известные учёные: проект Российской Академии Естествознания. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 30 сентябрь 2026.
  7. ↑ Суюндуков Я. Т., Куулар Э-С. А., Канзываа С. О. (2025). «Урожайность и питательная ценность зеленой массы кукурузы в условиях Республики Тыва». Вопросы степеведения (2): 113—124. DOI:DOI:10.24412/2712-8628-2025-2-113-124.

Әҙәбиәт

  • Башкирская энциклопедия / Гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2010. — Т. 6: Советы народного хозяйства — У. — 544 с. — ISBN 978-5-88185-071-5.

Һылтанмалар

«https://ba.megawiki.ru/w/index.php?title=Һөйөндөков_Йәлил_Төхвәт_улы&oldid=105216» битенән алынған