Чукчалар

Чукчалар
Үҙатамаһы	лыгъоравэтльат (ԓыгъоравэтԓьат), луораветлат (оравэтԓьат)
Һаны һәм йәшәгән урыны
Барлығы: яҡынса 16 000
Рәсәй Федерацияһы: 16 200 (2021), 15 908 (2010), 15 767 (2002) Чукот автономиялы округы:  12 772 (2010), 12 622 (2002) Камчатка крайы:  1469 (2010), 1487 (2002) Саха Республикаһы:   670 (2010), 602 (2002) Магадан өлкәһе:   285 (2010), 248 (2002) Дағстан:   125 (2010), 48 (2002) Украина: 30 (2001)
Тасуирлама
Тел	чукча, урыҫ
Дин	шаманизм һәм анимизм, православие
Туғандаш халыҡтар	коряктар, керектар, алюторҙар; итәлмәндәр
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиа файлдары

Файл:Чукотская баба с детьми.jpg

Чукча ҡатыны балалар менән

Чукчалар (рус. Чу́кчи, иҫкесә атамаһы — луораветла́ндар) — Азияның сигенең төньяҡ-көнсығышында йәшәгән аҙ һанлы ерле халыҡ, Беринг диңгеҙенән Индигирка йылғаһына тиклем һәм Төньяҡ Боҙло океандан Анадырь һәм Анюй йылғаларына тиклемге ғәйәт ҙур территорияла таралған.

2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Чукчалар һаны — 15 767 кеше; 2010 йылғы — 15 908 кеше; 2021 йылғы — 16 200 кеше.

Рәсәйҙең аҙ һанлы ерле халыҡтары исемлегенә индерелгән.

Һаны һәм таралып ултырыуы

Чукчаларҙың Алыҫ Көнсығыш федераль округында 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡала һәм ауыл биләмәләрендә төпләнеүе, %

Рәсәйҙә чукчалар һаны

<timeline> ImageSize = width:420 height:300 PlotArea = left:40 right:40 top:20 bottom:20 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify Colors =

 id:gray1 value:gray(0.9)

DateFormat = yyyy Period = from:0 till:17000 ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:gray1 PlotData =

 bar:1926 color:gray1 width:1 
  from:0 till:12331 width:15  text:12331 textcolor:red fontsize:8px
 bar:1939 color:gray1 width:1 
  from:0 till:13830 width:15  text:13830 textcolor:red fontsize:8px
 bar:1959 color:gray1 width:1 
  from:0 till:11680 width:15  text:11680 textcolor:red fontsize:8px
 bar:1970 color:gray1 width:1 
  from:0 till:13500 width:15  text:13500 textcolor:red fontsize:8px
 bar:1979 color:gray1 width:1 
  from:0 till:13937 width:15  text:13937 textcolor:red fontsize:8px
 bar:1989 color:gray1 width:1 
  from:0 till:15107 width:15  text:15107 textcolor:red fontsize:8px
 bar:2002 color:gray1 width:1 
  from:0 till:15767 width:15  text:15767 textcolor:red fontsize:8px
 bar:2010 color:gray1 width:1 
  from:0 till:15908 width:15  text:15908 textcolor:red fontsize:8px
 bar:2021 color:gray1 width:1 
  from:0 till:16200 width:15  text:16200 textcolor:red fontsize:8px

</timeline>

Тарихы

Хәҙерге этногенетик схема чукчаларҙы континенталь Чукотка аборигендары тип баһаларға мөмкинлек бирә. Уларҙың ата-бабалары бында б.э.т. IV—III мең йыллыҡтар сигендә формалаша. Чукчалар урыҫтар менән тәү тапҡыр Алазея йылғаһы буйында XVIII быуатта уҡ осрашалар.

1644 йылда казак Михаил Стадухин улар тураһында беренсе булып Яҡутскиға хәбәр итә, аҙаҡТүбәнге Колыма ҡәлғәһенә нигеҙ һала. Ул ваҡытта күсмә булған чукчалар Колыманың һул ярын тулыһынса ташлап китә. Сигенгән саҡта эскимос ҡәбиләһе мамалдарҙы Төньяҡ Боҙло океан ярҙарынан Беринг диңгеҙенә тиклем ҡыҫырыҡлай. урыҫтар һәм чукчалар араһында ҡанлы бәрелештәр йөҙ йылдан ашыу туҡтамай.

1771 йылдан, бер нисә хәрби кампаниянан һуң, улар араһында яйлап сауҙа мөнәсәбәттәре урынлаша башлай. 1775 йылда Ангарка йылғаһы буйында Ангара ҡәлғәһе төҙөлә, унда казактар һаҡлауы аҫтында йыл һайын йәрминкә үткәрелә.

XX быуат

Совет власы урынлашҡас, чукот тораҡ пункттарында мәктәптәр, дауаханалар, мәҙәниәт учреждениелары барлыҡҡа килә; чукот теле өсөн яҙма булдырыла.

Хужалығы

Байдара — диңгеҙ хайуандарына һунар итеү өсөн төҙөлгән кәмә

Башта чукчалар төньяҡ боланға ғына һунар итә, әммә ваҡыт үтеү менән (урыҫтар килгәнгә тиклем) улар болансылыҡты үҙләштерә, ул уларҙың хужалығының нигеҙе булып китә. Яр буйы чукчаларының төп шөғөлө — диңгеҙ хайуандарын аулау: ҡыш һәм яҙ — нерпаға һәм тюленға, йәй һәм көҙ — моржға һәм китҡа һунар итеү. Тюленгә яңғыҙ, ә моржға төркөмләп һунар иткәндәр.

Уларҙың традицион һунар ҡоралы — гарпун; XIX быуаттың икенсе яртыһынан атыу ҡоралы киң таралыу ала, шунан һуң һунар ысулдары ябайлаша.

Аш-һыуы

Чукчаларҙың төп ризығы — бешерелгән ит (болан, тюлень, кит ите); шулай уҡ поляр талдың (емрат) япраҡтарын һәм ҡабығын, диңгеҙ кәбеҫтәһен, ҡуҙғалаҡ, моллюскылар һәм емеш-еләк ашай. Традицион иттән тыш, аҙыҡҡа һуйылған хайуандарҙың ҡаны һәм эске ағзалары инә. Туңдырылған ит киң таралған булған. Эсемлектәр араһынан чукчалар үлән сәйенә өҫтөнлөк биргән.

Теле, яҙмаһы һәм әҙәбиәте

Сығышы буйынса чукот теле палеоазиат телдәренең чукот-камчатка төркөмөнә ҡарай. Уға коряк, керек (XX быуат аҙағында юҡҡа сыҡҡан), алютор, итәлмән һ. б. телдәре ҡәрҙәш. Типологик йәһәттән ул инкорпорациялы телдәргә ҡарай (һүҙ-морфема һөйләмдәге урынына ҡарап ҡына аныҡ мәғәнәгә эйә, шул уҡ ваҡытта һөйләмдең башҡа киҫәктәре менән бәйләнеүенә ҡарап үҙгәрә ала).

1930-сы йылдарҙа чукот көтөүсеһе Теневиль чукот теле өсөн үҙенсәлекле идеографик яҙма төҙөй (өлгәләре Кунсткамерала — СССР Фәндәр академияһының антропология һәм этнография музейында һаҡлана), әммә ул киң ҡулланылышҡа инмәй.

1930-сы йылдарҙан чукчалар кириллица нигеҙендә алфавит ҡуллана, уға бер нисә хәреф өҫтәлә. Чукот әҙәбиәте башлыса рус телендә (Ю. С. Рытхэу һ. б.).

Галерея

• 
• 
• 
• 
• 
• 

Һылтанмалар

• Грамматика чукотского языка
• Этнография чукчей
• Музей антропологии и этнографии
• Отдел этнографии Сибири
• Нефёдкин А. К. Военное дело чукчей (середина XVII — начало XX в.). — СПб.: Петербургское Востоковедение, 2003.

Әҙәбиәт

• Богораз В. Г. Материальная культура чукчей. — М.: Наука, 1991. — 224 с.: ил. — Серия «Этнографическая библиотека».
• Богораз В. Г. Чукчи: Материальная культура. — М.: Книжный дом «Либроком», 2012. — 3-е изд. — 264 с. — Серия «Академия фундаментальных исследований: Этнология».
• Богораз В. Г. Чукчи: Религия. — М.: ЛЕНАНД, 2014. — 4-е изд. — 216 с. — Серия «Академия фундаментальных исследований: Этнология».
• Богораз В. Г. Чукчи: Социальная организация. — М.: ЛЕНАНД, 2016. — 4-е изд. — 216 с. — Серия «Академия фундаментальных исследований: Этнология».
• Вдовин И. С. Очерки истории и этнографии чукчей. — М.: Л., 1965.
• Йохельсон В. Заметки о населении Якутской области // Живая старина. Вып. II. 1895.
• Чукчи / В. В. Антропова, В. Г. Кузнецова (в основу описания дореволюционного быта положена статья Г. И. Мельникова) // Народы Сибири / Под ред. М. Г. Левина, Л. П. Потапова. — М. : Изд-во Академии Наук СССР, 1956. — С. 896—933. — 1084 с. — (Народы мира. Этнографические очерки). — 5000 экз.
• Кузнецова В. Г. Материалы по праздникам и обрядам амгуэмских оленных чукчей // Труды института этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая. Новая серия. — 1957. — Т. XXXV : Сибирский этнографический сборник, II. — С. 263–326.
• Кузнецова В. Г. Из неопубликованных материалов Чукотской экспедиции 1948—1951 гг. / Вступ. ст., подгот. текста, примеч.: Е. А. Михайлова // Материалы полевых этнографических исследований / Отв. ред. Е. Г. Федорова; РАН. МАЭ им. Петра Великого (Кунсткамера). — СПб : МАЭ РАН, 2004. — Вып. 5. — С. 136—164.
• Линденау Я. И. Описание народов Сибири (первая половина XVIII века). Историко-этнографические материалы о народах Сибири и Северо-Востока. — Магадан: Магаданское кн. изд-во, 1983. — 176 с.: ил. — Серия «Дальневосточная историческая библиотека».
• Михайлова Е. А. Скитания Варвары Кузнецовой. Чукотская экспедиция Варвары Григорьевны Кузнецовой, 1948-1951 гг. / Е. А. Михайлова ; [отв. ред. Л.Р. Павлинская]. — СПб : МАЭ РАН, 2015. — ISBN 978-5-88431-296-8.
• Чукчи / Тураев В. А. // Хвойка — Шервинский. — М. : Большая российская энциклопедия, 2017. — С. 651—652. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.]; vol. 2004—2017, вып. 34). — ISBN 978-5-85270-372-9.
• Народы России: живописный альбом. — СПб.: Тип. Товарищества «Общественная Польза», 1877.
• Сказки и мифы народов Чукотки и Камчатки / сост., предисл. и примеч. Г. А. Меновщикова. — М.: Наука, 1974. — 648 с. — 125 000 экз.
• Чукчи // Сибирь. Атлас Азиатской России. — М.: Топ-книга, Феория, Дизайн. Информация. Картография, 2007. — 664 с. — ISBN 5-287-00413-3.
• Чукчи // Народы России. Атлас культур и религий. — М.: Дизайн. Информация. Картография, 2010. — 320 с. — ISBN 978-5-287-00718-8.