Эстәлеккә күсергә

Сәйфи Ҡудаш

Мегавики проектынан
Сәйфи Ҡудаш
татар. Сәйфи Кудаш
Файл:Saifi Kudash1.png
Тыуғанда исеме Сәйфетдин Фәттәхетдин улы Ҡудашев
Ҡушаматтары Сәйфи Ҡудаш
Тыуған көнө 1894 йылдың 21 сентябре(1894-09-21)
Тыуған урыны
Вафат булыу көнө 1993 йылдың 29 июне(1993-06-29) (98 йәш) йәки 1993 йылдың 26 июне(1993-06-26)[1] (98 йәш)
Вафат булыу урыны
Гражданлығы (подданныйлығы)
Эшмәкәрлек төрө шағир, яҙыусы, тәржемәсе
Ижад итеү йылдары 1913—1980-се йылдар
Әҫәрҙәре теле татар, башҡорт
Премиялары Салауат Юлаев исемендәге премия — 1985
Наградалары

Сәйфи Фәттәх улы Ҡудаш (рус. Сайфи Фаттахович Кудаш; 1894 йылдың 21 сентябре, Өфө — 1993 йылдың 29 июне йәки 1993 йылдың 26 июне, Өфө, Башҡортостан Республикаhы, Рәсәй) — тулы исеме Сәйфетдин Фәттәхетдин улы Ҡудашев, совет шағиры, яҙыусы һәм тәржемәсе, татар һәм башҡорт әҙәбиәттәрендә ижад иткән. БАССР-ҙың халыҡ шағиры (1964), РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1984), БАССР-ҙың Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1985)[2][3].

Биографияһы

Сәйфетдин Ҡудашев 1894 йылдың 21 сентябрендә (3 октябрендә) Өфө губернаһы Өфө өйәҙенең Келәш ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1915—1918 йылдарҙа Өфөләге «Ғәлиә» мәҙрәсәһендә белем алған. Әҙәби ижадын мәҙрәсәгә уҡырға ингәнгә тиклем үк башлаған: тәүге шиғырҙары 1913 йылға ҡарай. Йәш авторҙың формалашыуына Ғабдулла Туҡай һәм Мәжит Ғафури әҫәрҙәре йоғонто яһаған[2][3].

1918 йылдан балалар уҡытҡан, һуңынан Омскиҙағы «Азад Себер» һәм Өфөләге «Шәреҡ ярлылары» гәзиттәрендә эшләгән. 1925 йылдан «Яңа авыл» гәзите хеҙмәткәре булған; һуңыраҡ был баҫма «Кызыл таң» гәзите тарихына ингән. 1930 йылда хәҙерге «Ағиҙел» журналының элгәре булған «Үктәбер» журналында һәм «Колхозға» гәзитендә эшләгән. 1931 йылдан Башҡортостан дәүләт нәшриәтендә хеҙмәт иткән. 1933—1935 йылдарҙа БАССР Яҙыусылар союзы идараһының әҙәби консультанты вазифаһын башҡарған[2].

1934 йылда Беренсе Бөтә Союз совет яҙыусылары съезында ҡатнашҡан һәм Яҙыусылар союзы ағзаһы булған. 1941 йылда һәм 1943—1948 йылдарҙа БАССР Яҙыусылар союзы идараһын етәкләгән. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында уның ижадында патриотик тема айырым урын алған. 1942 йылдың көҙөндә 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында булып, сәфәр тәьҫораттары нигеҙендә «Дон далаларында» очеркын яҙған[2].

Сәйфи Ҡудаш БАССР Юғары Советының 2—6-сы саҡырылыш депутаты булған. 1993 йылдың 29 июнендә Өфөлә вафат булған, тыуған ауылы Келәштә ерләнгән[2].

Ижады

Сәйфи Ҡудаштың «Азатлыҡ йырҙары» һәм «Аҡ билетлылар бәйете» тип аталған тәүге китаптары 1917 йылда татар телендә донъя күргән. Ул шиғырҙар, поэмалар, повестар, пьесалар, хәтирәләр һәм балалар өсөн әҫәрҙәр ижад иткән. «Ҡушҡайын» шиғри романында (1936) коллективлаштырыу осоро ваҡиғаларын һүрәтләгән. «Саҡырыу» (1942) һәм «Бөтә йөрәктән» (1943) йыйынтыҡтары Бөйөк Ватан һуғышы ваҡиғаларына арналған. «Һөйөү һүҙҙәре» (1981), «Яҙмыш китабы» (1983) кеүек һуңғы осор лирикаһында тыуған ер, халыҡтар дуҫлығы һәм тормош мәғәнәһе темаларын үҫтергән[2].

«Яҙҙы ҡаршылағанда» (1951) тарихи-биографик повесында Мәжит Ғафури менән Ғабдулла Туҡайҙың 1912 йылда Өфөлә осрашыуы тасуирлана. Яҙыусының мемуар әҫәрҙәре араһында «Хәтерҙә ҡалған минуттар» (1957; русса тәржемәһе 1962 йылда баҫылған) һәм «Йәшлек эҙҙәре буйлап» (1964; русса тәржемәһе — 1968) бар. Балалар өсөн «Әҙер бул!» (1935), «Бәхетле балалыҡ» (1940) һәм башҡа китаптар яҙған[2].

Халиҡ Ибраһимов һәм Филипп Козицкийҙың «Ватан өсөн» (1941—1943) операһына либретто авторы булған. «Мәжит Ғафури» һәм «Урман әкиәте» пьесалары Башҡортостан театрҙарында ҡуйылған. Шағирҙың һүҙҙәренә Заһир Исмәғилев, Дамир Хәсәншин һәм башҡа композиторҙар йырҙар ижад иткән[2].

Ҡудаштың әҫәрҙәре рус, ҡаҙаҡ, ҡырғыҙ, тажик, украин, үзбәк һәм башҡа телдәргә тәржемә ителгән. Үҙе Елена Ильина, Максим Рыльский, Пётр Панч һәм башҡа авторҙарҙың әҫәрҙәрен башҡорт теленә тәржемә иткән[2].

Һайланма баҫмалары

  • «Азатлыҡ йырҙары» (1917).
  • «Аҡ билетлылар бәйете» (1917).
  • «Һабан йырҙары» (1926).
  • «Ҡушҡайын» — шиғри роман (1936).
  • «Саҡырыу» (1942).
  • «Бөтә йөрәктән» (1943).
  • «Яҙҙы ҡаршылағанда» — тарихи-биографик повесть (1951).
  • «Хәтерҙә ҡалған минуттар» — мемуарҙар (1957).
  • «Йәшлек эҙҙәре буйлап» — мемуарҙар (1964).
  • «Һөйөү һүҙҙәре» (1981).
  • «Яҙмыш китабы» (1983).
  • «Шиғырҙар һәм поэмалар» (1984).

Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа наградалары

  • Ленин ордены (1955).
  • Өс Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1943, 1954, 1971).
  • «Почёт Билдәһе» ордены (1949).
  • Халыҡтар дуҫлығы ордены (1974).
  • БАССР-ҙың халыҡ шағиры (1964).
  • РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1984).
  • БАССР-ҙың Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (1985) — «Шиғырҙар һәм поэмалар» китабы өсөн[2].

Хәтер

2012 йылда М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетында Сәйфи Ҡудаштың мемориаль китапханаһы асылған. Баймаҡ, Бәләбәй, Күмертау, Мәләүез, Салауат һәм Башҡортостандың башҡа тораҡ пункттарында урамдар уның исемен йөрөтә. Өфөлә яҙыусы йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған[2].

Әҙәбиәт

  • Хөсәйенов Ғ. Б. Сәйфи Ҡудаш ижады. — Өфө, 1959.
  • Рамазанов Г. З. Сайфи Кудаш: литературный портрет. — Москва, 1989.
  • Живая память: раздумья и воспоминания о Сайфи Кудаше. — Уфа, 2005.

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ Library of Congress Authorities (ингл.) — Library of Congress.
  2. ↑ 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 Сафуанов С. Г. Кудаш Сайфи. Региональный интерактивный энциклопедический портал «Башкортостан». ГАУН РБ «Башкирская энциклопедия» (10 октябрь 2019). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 20 сентябрь 2026.
  3. ↑ 3,0 3,1 Кудаш, Сайфи. Фундаментальная электронная библиотека «Русская литература и фольклор». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 20 сентябрь 2026. Архивировано 13 ғинуар 2017 года.

Һылтанмалар

  • Кудаш Сайфи // Региональный интерактивный энциклопедический портал «Башкортостан».
  • Кудаш, Сайфи // Краткая литературная энциклопедия.
«https://ba.megawiki.ru/w/index.php?title=Сәйфи_Ҡудаш&oldid=77917» битенән алынған