Сарагоса

Сарагоса
Сарагоса
	исп. Zaragoza; араг. Zaragoza
Флаг[d]	Герб[d]
Почтовый индекс	50001–50022
Глава исполнительной власти	Jorge Azcón[d]
Площадь	973 780 000;
Часовой пояс	UTC+1:00
Город-побратим	Вифлеем[d], Ташкент, Тихуана[d], Барнаул, Биарриц[d], Коимбра, Далянь[d], Ла-Пас[d], Ла-Плата[d], Скопье, Юйлинь[d], Замбоанга[d], Тирана, Мостолес[d], По[d] һәм Zaragoza[d]
Официальный сайт	zaragoza.es (исп.)
Категория фильмов, снятых в этом месте	Category:Films shot in Zaragoza[d]
Является административным центром	Арагон[d], Сарагоса[d] һәм V Military Region[d]
Местный телефонный код	976
Код автомобильного номера	Z
Численность населения	▼673 010 кеше (2022);
Административно-территориальная единица	Сарагоса[d] һәм Сарагоса[d]
Государство	Испания;
Административный центр	Zaragoza City[d]
Граничит с	Алагон[d], Ла-Муэла[d], Бардальур[d], Барболес[d], Пинсеке[d], Ла-Хойоса[d], Собрадьель[d], Утебо[d], Торрес-де-Беррельен[d], Таусте[d], Кастехон-де-Вальдехаса[d], Суэра[d], Вильянуэва-де-Гальего[d], Сан-Матео-де-Гальего[d], Пердигера[d], Вильямайор-де-Гальего[d], Ла-Пуэбла-де-Альфинден[d], Пастрис[d], Эль-Бурго-де-Эбро[d], Фуэнтес-де-Эбро[d], Медиана-де-Арагон[d], Пуэбла-де-Альбортон[d], Вальмадрид[d], Мария-де-Уэрва[d], Кадрете[d], Куарте-де-Уэрва[d], Эпила[d] һәм Муэль[d]
Находится в акватории или на берегу водоёма	Эбро[d], Уэрва[d], Гальего[d] һәм Imperial Canal of Aragon[d]
Этнохороним	zaragozano, zaragozana, Saragossà, Saragossana, zaragozanu, zaragozana, zaragozano, zaragozanos һәм zaragozanes
Находится в пределах природно-географического объекта	Q96631921? һәм Арагонская равнина[d]
Высота над уровнем моря	200 ± 1
Частично совпадает с	Zaragoza City[d], Саракуста[d], Сарагоса[d], Цезаравгуста[d] һәм Salduie[d]
Официальное название	исп. Zaragoza
	Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиа файлдары

Сарагоса (исп. Zaragoza [θaɾaˈɣoθa], араг. Zaragoza) — Испанияның төньяҡ-көнсығышындағы ҡала, Арагон автономиялы округының баш ҡалаһы, Сарагосаның һәм шул исемдәге округтың провинцияһы. Эбро йылғаһының урта ағымында, диңгеҙ кимәленән 200 метр самаһы бейеклектә урынлашҡан. Ҡала халҡы — яҡынса 660 мең кеше, ҙурлығы буйынса Испанияла бишенсе ҡала.

Тарихы

**Император Октавиан Август — Сарагосаға нигеҙ һалыусы**

Сарагосаға нигеҙҙе Colonia Caesaraugusta (император Август колонияһы) исеме аҫтында Рим кешеләре беҙҙең эраға тиклем 24-се йылда һала, хәҙерге атамаһы ла шунан алынған. 380 йылда Сарагосала дөйөм христиан синоды үткәрелә^[7]

712—713 йылдарҙа ҡаланы ғәрәптәр яулап ала. VIII быуаттан Сарагоса Кордова хәлифәлегенә хеҙмәт итә һәм төньяҡ Испанияның христиан короллегенә ҡаршы көрәшендә мавритан форпосы булып тора. Хәлифәлек тарҡалғандан һуң Сарагоса үҙаллы мосолман дәүләте үҙәгенә әйләнә, 1118 йылда Арагон һәм Наварраның короле Альфонсо I тарафынан яулап алына һәм артабан шул короллектең сәскә атҡан баш ҡалаһына әүерелә. Альфонсо I указы буйынса Сарагосала йәшәгән бөтә ғәрәптәр ҡаланы ташлап китә. XII быуат аҙағынан Сарагоса Арагондың үҙәге була һәм Испанияның сәйәси үҙәктәренең береһенә әйләнә. 1348 йылдың октябрендә Педро IV хакимлыҡ иткәндә Сарагосала кортестар королгә ҡаршы йүнәлтелгән коалициялар төҙөүҙе тыйыусы закон ҡабул итә

1391 йылдағы ҡыйралыш Сарагосалағы йәһүдтәргә ҡағылмай, һәм ҡала философ һәм раввин Хасдай Крескас етәкселегендә Испанияла йәһүд тормошо үҙәгенә әйләнә^[8]. 1492 йылда йәһүдтәрҙе һәм ғәрәптәрҙе Сараглсанан ҡыуалар, һөҙөмтәлә ҡалала халыҡ һаны ныҡ ҡына кәмей. Шуға ҡарамаҫтан, Сарагоса Испанияла иң эре ҡалаларҙың береһе булып ҡала (1548 йылда бында 25 мең самаһы халыҡ йәшәй).

XV быуат аҙағында Испания берләшкәндән һуң ҡала үҙенең әһәмиәтен юғалта, әммә ҡала бойондороҡһоҙлоҡ өсөн алып барылған Испан һуғышы осоронда 1808 — 1809 йылдарҙа ҡаланы ҡамап алған француздарға ҡаршы батырҙарса оборона булдырыу менән дан ҡаҙана. Шул мәлдә ҡаланы обороналауҙа ҡатнашҡан 50 меңгә яҡын кеше һәләк була. Ҡаланы обороналау боронғо аргон дворяндар нәҫеленә ҡараған арагон Хосе Ребольедо де Палафокс һәм Мельси етәкселегендә башҡарыла.^[9] Ул хәрбиҙәр сословиеһына ҡарамай, әммә Сарагосалағы ихтилал ваҡытында генерал-капитан тип иғлан ителә, һәм ул 9 айға яҡын Сарагосаны обороналауға уңышлы етәкселек итә. Ул беренсе ике айлыҡ ҡамау һәм штурмлау ваҡытында генералдар Вердьё һәм Лефевр-Денуетты еңеүгә өлгәшә. Сарагосаны икенсе ҡамау-штурмлауға Наполеон маршалдары — Монсей, ә һуңғараҡ Ланн етәкселек итә. Ике ҡамау осоронда француздар яҡынса 25 мең кеше, ә ҡаланы обороналыусылар 50 меңдән ашыу кеше юғалта. Оборонала ҡатнашыусыларҙың 30 меңгә яҡыны ҡулына ҡоралды беренсе тапҡыр алған тыныс халыҡ була. Ҡорал тоторға һәләтле һәр кеше — шул иҫәптән балалар һәм ҡатын-ҡыҙ ҡаланы баҫып алыуҙан һаҡлау өсөн күтәрелә. Һуғыш аҙағына тиклем 8 көн ҡалғас, сирле, йыш ҡына аңын юғалтҡан Палафокс командалыҡ итеүҙе Сен-Маркҡа тапшыра. Палафокс аңын юғалтҡан хәлдә француздарға әсирлеккә эләгә. Тик Наполеон ҡолатылғас ҡына Палафокс Сарагосаға ҡайта. Ғүмеренең аҙағында Палафокс герцог Сарагосский исеменә лайыҡ булав..^[10]

Сарагосаны Граждандар һуғышы осоронда беренсе тапҡыр баҫып алырға маташыу уңышһыҙлыҡҡа осраһа, икенсе ынтылышта француздар уңышҡа өлгөшө. Ҡаланы француздар баҫып алғандан һуң Сарагоса төбәктәге милләтселәр үҙәгенә әйләнә. Һуғыш йылдарында республика яҡлы булған 3643 кеше Торреро зыяратында атып үлтерелә.

XX быуаттың икенсе яртыһында арҡаһында индустриялаштырыу һәм урбанизация арҡаһында Сарагосаның иҡтисады бик тиү үҫешә. Ҡалала һәм уның тирәләй яңы фабрикалар асыла. Хәҙерге ваҡытта Сарагоса Испанияның иң ҙур биш ҡалаһы исемлегенә инә. 2008 йылда ҡалала Бөтә донъя күргәҙмәһе үткәрелә, был да Сарагоса иҡтисады үҫешенә яңы этәргес бирә.

Халҡы

2012 йылдың 1 ғинуарына ҡарата Сарагосала 679 624 кеше йәшәй. Уларҙың 48,4 % — ир-егет, 51,2 проценты — ҡатын-ҡыҙ.

Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе
(Сығанаҡ: *Instituto Nacional de Estadística*)
1991	1999	2001	2002	2003	2004	2005	2006	2007	2008	2009	2010	2011	2012
594 394	603 367	610 976	620 419	626 081	638 799	647 373	649 181	654 390	666 129	674 317	675 121	674 725	679 624

Мең кешегә халыҡ һанының үҙгәреүе:<timeline>

ImageSize = width:650 height:300 PlotArea = width:450 height:230 left:180 bottom:35 AlignBars = late

DateFormat = yyyy Period = from:0 till:700 TimeAxis = orientation:vertical ScaleMajor = unit:year increment:50 start:0

BarData=

 bar:1900 text:"1900"
 bar:1910 text:"1910"
 bar:1920 text:"1920"
 bar:1930 text:"1930"
 bar:1940 text:"1940"
 bar:1950 text:"1950"
 bar:1960 text:"1960"
 bar:1970 text:"1971"
 bar:1981 text:"1981"
 bar:1991 text:"1991"
 bar:1994 text:"1994"
 bar:1996 text:"1996"
 bar:2001 text:"2001"
 bar:2004 text:"2004"
 bar:2005 text:"2005"
 bar:2006 text:"2006"
 bar:2008 text:"2008"
 bar:2012 text:"2012"

PlotData=

 width:17
 bar:1900 color:brightblue from:0 till:99
 bar:1910 color:brightblue from:0 till:112
 bar:1920 color:brightblue from:0 till:141
 bar:1930 color:brightblue from:0 till:174
 bar:1940 color:brightblue from:0 till:239
 bar:1950 color:brightblue from:0 till:264
 bar:1960 color:brightblue from:0 till:326
 bar:1970 color:brightblue from:0 till:480
 bar:1981 color:brightblue from:0 till:591
 bar:1991 color:brightblue from:0 till:594
 bar:1994 color:brightblue from:0 till:607
 bar:1996 color:brightblue from:0 till:602
 bar:2001 color:brightblue from:0 till:611
 bar:2004 color:brightblue from:0 till:639
 bar:2005 color:brightblue from:0 till:647
 bar:2006 color:brightblue from:0 till:661
 bar:2008 color:brightblue from:0 till:682
 bar:2012 color:brightblue from:0 till:700

</timeline> 2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса йәш буйынса халыҡ һанының бүленеше:

16 йәшкә тиклем — 15,1 %,
16 ййәштән 64 йәшкә тиклем — 66,2 %,
65 йәштән өлкән — 18,7 %.

Сит илдәрҙән килеп йәшәүселәр халыҡтың 12,4 процентын тәшкил итә, сит ил кешеләренең күбеһе Африка илдәренән, шулай уҡ Үҙәк һәм Көньяҡ Америка һәм Вест-Һиндостандан килгән. Исемлектә артабан Европа союзынан килгәндәр тора.^[11]

Климаты

Ҡала бөтә яҡтан да тауҙар менән уратып алынған Эбро йылғаһы бассейнында ята. Сарагосаның климаты — һалҡын дала климаты (Кёплен төҙөгән климаттар классификацияһы буйынса BSk). Әммә Урта диңгеҙ климаты өсөн хас сифаттар ҙа күҙәтелә (Csa): йәй һәм ҡыш ҡоро һәм дымлы, яҙғы һәм көҙгө климат тағы ла дымлыраҡ. Шул уҡ ваҡытта ғәҙәттә һауа температураһы — 40 градусҡа барып етһә лә, йәй ҡоро була, яуым-төшөмдөң күпселеге яҙ айҙарында яуа.

Климат Сарагоса
Күрһәткестәре	Дек.	Два.	Март	Апра.	Май	Июнь	Июль	Авг.	Сена.	Окт.	Нояб.	Тирәсте.	Йыл
Һауа температураһы, °C	10,3	13,3	16,6	18,7	23,2	27,7	31,5	31,0	26,7	20,7	14,3	10,7	20,4
Уртаса температура, °C	6,4	8,4	10,9	13,0	17,2	21,3	24,5	24,4	20,7	15,5	10,0	7,1	15,0
Ул кәм тигәндә, °C	2,4	3,5	5,2	7,4	11,2	14,8	17,6	17,8	14,7	10,3	5,8	3,5	9,5
Яуым-төшөм нормаһы, мм	22	20	20	35	44	31	18	17	27	30	30	23	318
Сығанағы: Estatal Meteorología de Agencia

Иҡтисад

Сарагоса иҡтисади үҫеш кимәле буйынса Испанияла дүртенсе урынды биләй^[12]. Ауыл хужалығының роле әкренләп кәмей бара, сәнәғәт ҡала иҡтисадының нигеҙе булып тора. 1982 йылда Сарагоса эргәһендә ятҡан Фигеруэлас муниципалитетында Opel автомобилдәрен етештереү буйынса асылған завод төбәк халҡына төп эш биреүсегә әйләнә. Заводта Opel Corsa, Meriva, Combo моделдәре сығарыла. Фигеруэластың 6400 кеше эшләгән заводы — General Motors компанияһының Европалағы иң ҙур заводы.^[13] Завод эргәһендә автомобиль компоненттарын сауҙағы сығарыу менән шөғөлләнеүсе фирмалар эшләй.

Бынан тыш,Сарагосала BSH Bosch und Siemens Hausgeräte GmbH (көнкүреш техникаһын етештереүсе), Ferrocarriles y de Auxiliar Construcciones y Au[iliar de Ferrocarriles (тимер юл системалары), Sociedad Anonima Industrias Celilosa Aragonesa, ICT Ibérica һәм Torraspapel (ҡағыҙ етештереү), Pikolin (матрас етештереү), Lacasa (шоколад), Tata Hispano (автобустар етештереү), Ámbar (һыра ҡайнатыу) һәм башҡа компанияларҙың филаилдары урынлашҡан..

Plataforma Logística de Zaragoza^[es] (PLAZA) — көньяҡ Европалағы иң ҙур логистика үҙәге Сарагосаны Испанияла Мадрид һәм Барселонанан ҡала тауар әйләнеше буйынса өсөнсө терминалға әйләндерә^[14].

Транспорт

Аэропорттар

Тимер юлдары

Автотранспорт

Музейҙар

Иҫтәлекле урындар

Тәбиғәт һәйкәлдәре

Эбро йылғаһы һәм уның ярҙары.
Хосе Антонио Лабордеты исемендәге «Grande» паркы (элек — Мигель Примо де Ривера исемендәге).
Арагондың Император каналы.
«Galacho Juslibol» тәбиҙәт паркы
«Galacho La Alfranca» тәбиғәт паркы
Луис Бунюэль аквапаркы