Иҫке Һарай
| Урта быуат ҡалаһы | |
| Сарай-Бату | |
|---|---|
| 47°10′28″ с. ш. 47°27′17″ в. д.GЯO | |
| Ил |
 Алтын Урҙа |
| Өлкә | Һарай |
| Нигеҙләнгән | 1250-се йылдар башында (1254 йылдан да һуң түгел) |
| Нигеҙ һалыусы | Батый |
| Тәүге телгә алыу | 1254 |
| Башҡа исемдәре | Иҫке Һарай, Һарай I, Һарай әл-Мәхрүса — «Крепость Богохранимого» |
| Емерелеү сәбәптәре | ташландыҡ хәлдә |
| Археолог ҡаласыҡтың исеме | Селитра ҡаласығы |
| Халыҡ составы | монголдар, ҡыпсаҡтар, черкестар, урыҫтар, болғарҙар, византийҙар |
| Халҡы | 75 меңгә яҡын |
| Хәҙерге локация |
 Рәсәй Федерацияһы, Астрахань өлкәһе, Харабалинский районы, Селитра ауылы районында |
 Астрахань |
|
| Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиа файлдары | |
Һарай ҡалаһы — тигеҙ ерҙә, матур баҙарҙары һәм киң урамдары булған кешеләр менән тулған ғәҙәттән тыш ҙурлыҡҡа ирешкән иң матур ҡалаларҙың береһе. Бер көндө беҙ, аҡһаҡалдарҙың береһе менән, уны урап үтеп, күләмен белергә ниәт иттек. Беҙ йәшәгән бер осонан иртән сыҡтыҡ, төштән һуң ғына икенсе осона барып еттек. Төшкө аш намаҙын уҡып, ашап алдыҡ та, үҙебеҙгә ҡояш байығандан да алда ҡайтып етмәнек. Бер тапҡыр киңлеген байҡарға булдыҡ, ярты көн йөрөп ҡайттыҡ, һәм бер буш урын да, баҡсалар ҙа булмаған тотош өйҙәр рәтен күрҙек.
Иҫке Һарай (Һарай-Батый, Һарай I, Һарай әл-Мәхрүса — «Алла һаҡлаған һарай») — урта быуат ҡалаһы, Алтын Урҙаның баш ҡалаһы. Хәҙерге Әстерхан ҡалаһынан 130 саҡрым самаһы төньяҡтараҡ Әстерхан өлкәһенең Харабалин районы Селитра ауылы эргәһендә урынлашҡан.
Атамаһы
Һарай һүҙен төрөктәр иран телдәренән үҙләштергән, һәм ул «өй, һарай» тигәнде аңлата[1][2].
Тарихы
1250-се йылдар башында сыңғыҙиҙар нәҫеле Батый ҡалаға нигеҙ һалған. Сығанаҡтарҙа тәүге тапҡыр 1254 йылда — франкисланлы Рубруктың «Көнсығыш илдәренә сәйәхәт» («Этилияла (Волга буйында) Батый төҙөгән яңы ҡала») китабында телгә алына. Башта был күсеп йөрөү урыны (ставкаһы) булған, әкренләп ул ҡалаға әйләнгән. Һарай-Батый Алтын Урҙаның төп сәйәси үҙәге булған, әммә иҡтисади үҙәк булып китмәгән, күрәһең. Тәүге тәңкәләр бында нигеҙ һалынғандан һуң яҡынса утыҙ йыл үткәс, 1282 йылда, Туда-Мәңгү хан идаралығы осоронда сығарылған.
Һарай-Батый Аҡтүбә йылғаһының һул яры буйлап 10-15 саҡрымға һуҙылған. Ф. В. Баллод баһаһы буйынса, уның майҙаны яҡынса 36 км² тәшкил иткән, әгәр ҡаланы уратып алған поместьеларҙы һәм усадьбаларҙы иҫәпкә алғанда, дөрөҫлөккә тап килә ала; ҡала кварталдары, хәҙерге археологик мәғлүмәттәр буйынса, яҡынса 10 км² майҙанды биләй.
Һарай-Батыйҙа 75 меңгә яҡын кеше йәшәгән. Халҡы күп милләтле: бында монголдар, ҡыпсаҡтар, черкестар, урыҫтар, болғарҙар, византийҙар йәшәгән. Һәр этник төркөм үҙенең ихтыяждарын ҡәнәғәтләндерерлек йәмәғәт урындары: мәктәп, сиркәү, баҙар, зыярат булған кварталда төпләнгән. Бында төрлө һөнәр эйәләре кварталдарында көршәкселәр, зәргәрҙәр, быяла өрөүселәр, һөйәктән әйбер эшләүселәр, металл ҡойоусылар һәм тимерселәр йәшәгән. Һарайҙар һәм йәмәғәт биналары — эзбиз иретмәһендә яндырылған кирбестән, ябай кешеләрҙең йорттары —сей кирбестән һәм ағастан төҙөлгән. Археологик экспедицияла ҡатнашыусы тарихсы Вадим Леонидович Егоров, күрәһең, Сыңғыҙхан вариҫтарының береһенеке булған һарайҙа барған ҡаҙыу эштәрен хәтеренә төшөргән[3]:
«Унда утыҙға яҡын бүлмә бар. Ятырға яраҡлы мейестәр бар („кандар“ тип атала) бар. Эске диуарҙары сусаль алтын йөрөтөлгән (сиркәү көмбәҙен шуның менән ябалар) сынаяҡ кирбес менән ҡапланған һәм фарсы телендәге шиғыр юлдары менән биҙәлгән. Иҙәненә алты мөйөшлө сынаяҡ кирбес (кафель) плиталар түшәлгән».
1261 йылда Һарай-Батый Урыҫ сиркәүенең яңы булдырылған Һарай (Крутицкий) епархияһы үҙәгенә, ә 1315 йылда — католицизм епископлығы үҙәгенә әйләнә.
Үзбәк ханы хакимлығы осоронда (1313—1341 йылдарҙа идара иткән) Алтын Урҙаның Аҡтүбә йылғаһындағы баш ҡалаһы Яңы Һарайға (Һарай-Бәркәгә — хәҙерге Волгоград өлкәһе Ленин районының Царёв ауылы эргәһендә) күсерелә.
Жучи Улусының баш ҡалаһы Генуя, Милан, Париж менән сағыштырырлыҡ матур һәм ҙур ҡала булған. Ҡалалар, тейешле инфраструктура — баҙарҙар, биналар, келәттәр, таможня пункттары биреп, сауҙагәрҙәрҙең хәүефһеҙлеген тәьмин иткән, шуның менән сауҙа әйләнешен, тимәк, һалым керемдәренең арттырған. Шуға ла Һарай менән Яңы Һарайҙың халыҡ-ара сауҙа юл саттарында урынлашыуы һәм коммерция үҙәктәре функцияһын үтәүе осраҡлы түгел. Бындай ҡалалар сауҙа маршруттары буйында төҙөлә. Улар шулай уҡ һөнәрселек үҙәктәренә әүерелә. Һарай-Бәркәнең «металлургия сәнәғәте» ҡала һәм ауыл ихтыяждарын көрәк, балта, бысҡы, ураҡ, сөй-ҡаҙау һәм төрлө һалҡын ҡорал менән хеҙмәтләндергән. Һарайҙа керамик торбалы һыу үткәргес һәм ағас торбаларҙан торған канализация, күп һанлы фонтандар һәм көнсығыш ҡала мунсалары эшләгән[4].
Баш ҡала Һарай-Бәркәгә күсерелгәндән һуң, Һарай-Батый ҡалаһы бөлгөнлөккә төшә, күп кенә биналары һүтелә. Элекке баш ҡаланың ҡоролмалары кирбесе һәм материалдары башҡа ҡалаларҙы, мәҫәлән, Хажитарханды төҙөгәндә файҙаланылған.
Археология
Һарай-Батый Әстерхан өлкәһе Һарабалы районының хәҙерге Селитралы ауылы эргәһендә урынлашҡан[5].
Селитралы ҡаласыҡта күп йыллыҡ ҡаҙыныу эштәре барышында XIV—XV быуаттар ҡатламы табыла. XIII быуат ҡатламы юҡ. Һарай ҡалаһы тәүҙә хәҙерге Красный Яр ауылы эргәһендә урынлашһын тип фаразлана (А. В. Пачкалов). Красный Яр урынында XIII быуат ҡатламдарының булыуы күҙаллана. Бынан тыш, ҡаласыҡ янында Маячный Бугор некрополе (боронғо ҡалалар янындағы ҙур зыярат) урынлашҡан, уның ҡәберҙәре XIII быуаттың икенсе яртыһы — аҙағы менән билдәләнә. Бәлки, баш ҡала Селитраный районына 1330-сы йылдарҙа ғына күсерелгәндер (был ваҡытта Яңы Сарай тураһында мәғлүмәттәрҙең барлыҡҡа килеүе шуға бәйле булыуы ихтимал)[6][7].
Сәнғәттә
Ҡала урынында «Урҙа» фильмын (2012) төшөрөү өсөн декорациялар төҙөлә, хәҙер был туристик объект һәм «Һарай-Батый» музейы.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Иҫкәрмәләр
- ↑ Эд М. Мурзаев. Тюркские географические названия. — Восточная литература, 1996. — 268 с.
- ↑ Этимологический словарь русского языка Макса Фасмера
- ↑ Археолог Вадим Егоров: «Ремесло историка – рассказывать, как, собственно, было на самом деле» // Татарский мир : интервью. — Издательский дом «Шанс», 2003. — № 17. Архивировано 8 ғинуар 2010 года.
- ↑ Хакимов, 2013, с. 13
- ↑ Культурно-развлекательный центр «Сарай-Бату». Культура. РФ. www.culture.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 апрель 2018. Архивировано 2 апрель 2018 года.
- ↑ Пачкалов А. В. О местоположении Сарая (первой столицы Золотой Орды) Архивная копия от 3 март 2014 на Wayback Machine // Археологія та етнологія Східної Європи. Матеріали і дослідження. — Т. III. — С. 177.
- ↑ Пачкалов А. В. Красноярское городище в дельте Волги // Тр. II (XVIII) Всерос. археол. съезда в Суздале. — М., 2008. — Т. 2. — С. 501—503.
Әҙәбиәт
- Баллод Ф. В. Старый и Новый Сарай, столицы Золотой Орды: Результаты археологических работ летом 1922 года. — Казань, 1923. — 62 с.
- Васильев Д. В. Исламизация и погребальные обряды в Золотой Орде (статистико-археологическое исследование). — Астрахань: ИД «Астраханский университет», 2009.
- Егоров В. Л. Историческая география Золотой Орды в XIII-XIV вв / Отв. редактор В. И. Буганов. — М.: Наука, 1985. — 11 000 экз. Архивная копия от 19 июнь 2009 на Wayback Machine
- Пачкалов А. В. Монетные дворы Золотой Орды и их локализация // Archivum Eurasiae Medii Aevi. — Wiesbaden, 2004. — Т. XIII. — С. 131—181.
- Пачкалов А. В. О местоположении Сарая (первой столицы Золотой Орды) // Археологія та етнологія Східної Європи. Матеріали і дослідження. — Одеса: «Друк», 2002. — Т. 3. — С. 177.
- Пачкалов А. В. О местоположении Старого Сарая — столицы Золотой Орды // XV Всероссийская нумизматическая конференция. Тезисы докладов и сообщений. — М., 2009. — С. 73—74.
- Пачкалов А. В.,. Трансгрессия Каспийского моря и история золотоордынских городов в Северном Прикаспии // Восток — Запад: Диалог культур и цивилизаций Евразии. — Казань, 2007. — Вып. 8. — С. 171—180.
- Пачкалов А. В. Средневековые города Нижнего Поволжья и Северного Кавказа. — М., 2018.
- Пачкалов А. В., Скисов С. Ю. Нумизматические находки на Красноярском городище в Астраханской области // XV Всероссийская нумизматическая конференция. Тезисы докладов и сообщений. — М., 2009. — С. 75—76.
- Полубояринова М. Д. Русские люди в Золотой Орде / Отв. редактор Т. В. Николаева. — М.: Наука, 1978. — 9300 экз.
- Хакимов Р.С. Долгое средневековье Золотой Орды // Золотоордынское Обозрение : журнал. — Казань, 2013. — Т. 1, № 1. — С. 5—21.
Һылтанмалар
- Виртуальный тур по Сарай-Бату
- Сарай-Бату // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
- Музей "Селитренное городище". Астраханский государственный объединённый историко-архитектурный музей-заповедник. Архивировано из оригинала 6 май 2021 года.
- Селитренное городище. Рудаков В.Г. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 6 март 2011.
Видео
- «Сарай-Бату. Первая столица Золотой Орды.» Документальный фильм
- Сарай-Бату. Археологические раскопки сезона 2013 года. YouTube (19 август 2013).